Mini Tutor Lesson

Tabii, size ses hakkında güzel ve uzun bir bilgi vereceğim! Ses, etrafımızdaki dünya ile iletişim kurmamıza ve birçok şeyi anlamamıza yardımcı olan çok özel bir şeydir. Ses, bir kaynaktan çıkar. Mesela, bir arkadaşınız konuştuğunda, bir kuş öttüğünde veya bir zil çaldığında ses oluşur. Sesin oluşabilmesi için bir titreşim gerekir. Titreşim demek, bir şeyin çok hızlı bir şekilde ileri-geri hareket etmesi demektir. Mesela, davula vurduğunuzda, davul derisi titrer ve ses çıkar. Bu titreşimlerden dolayı havada dalgalar oluşur. İşte bu dalgalar, kulağımıza kadar gelir. Yani ses, havada, suda ya da bazı katı cisimlerde yol alabilir. Ses dalgaları kulağımıza geldiğinde, kulağımızdaki küçük parçalar bu dalgaları algılar. Sonra beynimize sinyaller gönderir ve biz sesi duyarız. Bazı sesler ince olur, bazı sesler ise kalın olur. Örneğin bir kuşun ötüşü ince bir sestir, bir aslan kükrediğinde ise kalın bir ses duyarız. Sesin şiddeti yani ne kadar yüksek ya da düşük olduğu da önemlidir. Mesela fısıldayan birinin sesi çok zayıftır, ama bir ambulans sireni çok yüksek ses çıkarır. Ses, müzik yapmamıza, şarkı söylememize ve birbirimizle konuşmamıza yardımcı olur. Ayrıca ses, güvenliğimiz için de önemlidir. Yolculuk yaparken kulağımızı kapatırsak, araba korna sesi duyamayız ve bu bizim için tehlikeli olabilir. Ayrıca sesin hızı da vardır. Ses, havada yaklaşık olarak saniyede 340 metre yol alır. Bu çok hızlıdır! Suda ise ses daha bile hızlı gider çünkü su daha yoğun bir ortamdır. Uzayda ise ses yayılmaz çünkü uzayda hava yoktur. Farklı hayvanlar farklı sesler çıkarabilirler. Köpekler havlar, kediler miyavlar, kuşlar cıvıldar. Ayrıca bazı hayvanlar bizim duyamayacağımız kadar ince veya kalın sesler çıkarabilirler. Ses olmadan duyamazdık, müzikten zevk alamazdık, sevdiklerimizin sesini işitemezdik. O yüzden ses hem eğlencelidir hem de çok önemlidir! Size daha fazla bilgi vermemi ister misiniz veya sesle ilgili resim ister misiniz?

Tabii! Size roman gibi, çok uzun ve detaylı bir ses anlatısı yazıyorum. Hazır olun, sesin büyülü dünyasında uzun bir yolculuğa çıkıyoruz! Bir zamanlar küçük bir kasabada yaşayan üç arkadaş vardı: Elif, Mehmet ve Zeynep. Üçü de sesin nasıl oluştuğunu, neler yapabileceğini merak ederdi. Bir gün okullarında “Sesin Sırları” adında bir bilim etkinliği düzenlenmişti. Sınıfta öğretmenleri onlara şöyle dedi: “Bugün sesin çok gizemli ve harika dünyasına adım atıyoruz!” Öğretmen eline bir zil aldı ve çaldı. Zilin tıngırtısı sınıfta yankılandı. Öğretmen sordu: “Çocuklar, bu sesi nasıl duyduk?” Elif hemen parmağını kaldırdı: “Çünkü zil titredi ve havada dalgalar oluşturdu!” Öğretmen çok mutlu oldu ve “Evet, Elif çok güzel söyledi!” dedi. Daha sonra öğretmen bir masa tenisi topunu bir cetvele bağladı ve cetveli büküp bıraktı. Cetvel hızlıca ileri-geri titremeye başladı. “İşte ses böyle oluşur!” dedi öğretmen. Titreşimler havada dalgalar oluşturur, bu dalgalar bizim kulağımıza gelir. Biz de böylece sesi duyarız. Ses dalgaları görünmezler, gözümüzle göremeyiz ama bazen bir hoparlörden çok yüksek ses açtığınızda titreyen camları görebilirsiniz. İşte o titreme, sesin kuvvetinin bir işaretidir. Ses, sadece havada değil; suyun içinde ve katı cisimlerde de yol alır. Mesela yüzme havuzundayken birinin suya zıpladığını duyarsınız! Çünkü ses sudan da kulağımıza gelir. Kayalara kulağınızı dayayınca içindekileri duyabilirsiniz, çünkü ses katıdan da geçebilir. Mehmet “Peki ama ses ne kadar hızlı gider?” diye sordu. Öğretmen uzun bir cetvel aldı ve “Havada ses, neredeyse saatte 1.200 kilometre gider. Uçaklardan bile hızlı!” dedi. Suda bu hız daha fazladır. Çünkü su, havadan daha yoğundur. Ama, eğer uzaya çıksaydık, ses duyamazdık! Çünkü uzayda hava yoktur, yani sesin gideceği bir yol yoktur. Zeynep ellerini kulağına kapattı ve fısıldadı: “Ses olmasaydı hayat ne kadar sıkıcı olurdu!” Hep birlikte düşündüler. Annelerinin söylediği ninniler, babalarının anlattığı masallar, yağmurun camdaki sesi, kuşların cıvıltısı, hepsi ses sayesinde. Öğretmen tahtaya kocaman bir müzik notası çizdi. “Müzik olmasaydı şarkı söyleyemezdik!” dedi. “Peki ses nasıl ince ve kalın olur, biliyor musunuz?” Elif hemen “Küçük köpekler ince havlar, büyük köpekler kalın!” dedi. Öğretmen “Doğru! İnce sesler daha hızlı titrer, kalın sesler daha yavaş. O yüzden minik bir zilin sesi ince, kocaman bir davulun sesi kalındır.” O günden sonra Elif, Mehmet ve Zeynep sesleri dinlemeye daha çok ilgi göstermeye başladılar. Bahçede oynarken kuş cıvıltılarını, evde annelerinin tencere tıkırtılarını, okulda zilin çalmasını dikkatlice dinlediler. Çünkü artık biliyorlardı: Her sesin bir kaynağı, bir titreşimi ve bir yolculuğu vardı. Hatta ses sayesinde konuşabiliyor, duygularımızı ifade edebiliyorduk! Bir gün Mehmet bir taş attı ve gölette “şap” diye bir ses çıktı. Zeynep hemen “Bak, su da sesi taşıyor!” dedi. Elif çimlerin arasında çekirge zıpladığında çıkan sesi fark etti. Belki de doğada, duyduğumuz her sesin bir hikâyesi vardı! Üç arkadaş daha sonra sesi “görmek” için bir deney yaptılar. Bir balon şişirip, üzerine bir radyo koydular. Radyoda müzik çalınca, balon hafifçe titremeye başladı! Ellerini balona koyunca bu titreşimi hissettiler. Bu deneyle sesin titreşim olduğunu bir kez daha anladılar. Bir akşam, hava karardığında, kasabada derin bir sessizlik olurdu. Sessizlik de aslında bir çeşit ses deneyimidir! Çünkü hiçbir şey duymadığınızda kulaklarınız dinlenir. Sessizlikten sonra bir kuşun kanat çırpışını daha iyi duyabilirsiniz. Ses ile ilgili en güzel şeylerden biri de, onunla sevdiklerimize “Seni seviyorum” diyebilmemizdir. Şarkı söyleyebiliriz, oyun oynayabiliriz, hatta hayal kurabiliriz. Bazen, sadece bir kapı gıcırtısı bile bize bir hikâye anlatabilir. Böylece Elif, Mehmet ve Zeynep, sesin harika dünyasını keşfetmiş oldular. O günden sonra sesleri daha dikkatli dinlediler ve çevrelerinde duydukları her sesi anlamaya çalıştılar. Çünkü biliyorlardı ki, sesler dünyamızı güzelleştirir, eğlenceli hale getirir ve bizi birbirimize bağlar. Ve sesin büyülü yolculuğu devam eder… Siz de çevrenizde hangi sesleri duyduğunuzu bana yazmak ister misiniz? Veya isterseniz, sesle ilgili eğlenceli bir görsel de hazırlayabilirim!

Tabii! Size ses hakkında, hikaye gibi, çok uzun ve öğretici bir “roman” yazıyorum. Hazırsanız hayal gücümüzü çalıştırıyoruz! --- ## SESİN SIRLARI ÜLKESİ Bir varmış bir yokmuş, Sesin Sırları Ülkesi adında gizli bir ülke varmış. Burada yaşayan herkes sesin gücünü biliyormuş ama nasıl oluştuğunu sadece çok az kişi anlarmış. Bu ülkenin en meraklı çocukları olan Melis, Arda ve Defne, sesin büyük sırrını keşfetmeye karar vermişler. Bir sabah üç arkadaş, büyük çınar ağacının altında buluşmuş. Defne elinde minik bir zil ile gelmiş, “Bakın, bu zil ne zaman çalsa, kulağımıza bir ses gelir. Acaba neden böyle oluyor?” demiş. Arda hemen cevap vermiş: “Çünkü bir şey sallandığında, hava titrer. O titreşim kulaklarımıza gelir!” Melis de eklemiş: “Acaba başka şeyler de titreştiğinde ses çıkarır mı?” Bunu öğrenmek için arkadaşlar yanlarına tahta bir kaşık, plastik bir şişe, bir tencere kapağı ve ipler almışlar. Hepsini masada sıraya dizmişler. Önce tencere kapağına tahta kaşıkla vurmuşlar. “DANG!” diye büyük bir ses çıkmış. Sonra plastik şişeye ip ile hafifçe vurmuşlar. “TONK!” diye bir ses gelmiş. Melis masanın altına kulağını dayamış ve “Arkadaşlar, masaya vurunca sesi daha iyi duyuyorum!” demiş. Arda hemen denemiş, hakikaten ses masa boyunca yürümüş! Yani, sesi taşıyan şey sadece hava değilmiş; tahta masa da sesi taşıyabilirmiş! Sonra öğretmenleri gelmiş, “Bakın çocuklar!” demiş, “Ses dalgalar halinde yayılır. Çok hızlı hareket eder! Hatta yıldırım çaktığında önce ışığı görüp, sonra gök gürültüsü duyarsınız. Çünkü ışık daha hızlıdır ama sesin de hızı çok fazladır!” Üç arkadaş sesin başka neler yaptığını da merak etmişler. Mesela sesin inceliği ve kalınlığı varmış. Melis ince bir sesle ötüyormuş: “Ciiiik!”, Arda kalın bir sesle: “BOOOOM!” demiş. Defne araya girmiş, “Acaba hayvanlar nasıl ses çıkarıyor?” Tavuk “gıt gıt”, köpek “hav hav”, kedi “miyav” diye çeşitli sesler çıkarmışlar. Arda “Ama balıkların sesi yok mu?” diye sormuş. Öğretmenleri gülümsemiş: “Bazı hayvanların sesi vardır ama biz duyamayız. Çünkü kulaklarımız her sesi duymaz. Mesela yunuslar ya da yarasalar çok ince sesler çıkarır. Bu seslerle birbirleriyle iletişim kurarlar.” Bir gün arkadaşlar büyük bir gölete gitmişler. Küçük taşlar alıp suya atmışlar. “ŞAAP!” diye su sıçramış ve dalgalar oluşmuş. Defne gülmüş: “Aaa! Ses de suyun içinde gelir mi?” Öğretmenleri anlatmış: “Tabii ki! Ses dalgaları suyun içinde daha hızlı yol alır. Okyanuslarda balinalar, kilometrelerce uzaktaki arkadaşlarıyla konuşabiliyorlar!” O sırada, Defne’nin kulağı acıkmış: “Benim kulağım sesleri nasıl anlıyor?” diye sormuş. Öğretmen bir resim çizmiş. Kulakta üç önemli bölüm varmış: Dış kulak, orta kulak ve iç kulak. Gelen ses dalgaları önce dış kulağa, sonra küçük kemiklere, sonra da beyne gidiyormuş. Beyin, bu sesleri çözüyor ve anlamamıza yardım ediyormuş! Sonra hava kararmış. Arkadaşlar sessizliğe bürünmüş. Fakat birdenbire uzaktan bir baykuş sesi duyulmuş. “Huu huu!” Melis fısıldamış: “Gece olunca bazı sesler daha iyi duyuluyor.” Öğretmenleri gülümsemiş, “Çünkü etraftaki gürültü azalıyor, kulağınız daha dikkatli oluyor,” demiş. Bir gün sınıfta hep beraber değişik bir deney yapmışlar. Plastik bir pipet ile cam bardaklara farklı miktarlarda su doldurmuşlar. Sonra sırayla pipetle her bardağa vurarak sesler çıkarmışlar. Bazı bardaklardan ince ses, bazılarından kalın ses gelmiş. Su miktarı azaldıkça ses incelmiş, doldukça kalınlaşmış! “Demek ki sesin inceliği, çıkan şeyin büyüklüğüne ve titreşimine bağlı,” demiş Melis. Bir gün okul bahçesinde gökkuşağı görmüşler. Rengârenk gökyüzünü izlerken Defne heyecanla sormuş: “Acaba her rengin de sesi var mıdır?” Öğretmen gülümsemiş: “Aslında her rengin sesi yok ama bazı sesler insanlara renkli gibi gelir. Müzikte notalar var. Her nota tıpkı renkler gibi farklı!” Aylar geçmiş, çocuklar sesin lideri olmuş. Herkes onlara sorular sormuş. “Sesi daha uzaktan nasıl duyabiliriz?” diye sormuş küçük bir çocuk. Melis hemen anlatmış: “Hoparlörler sesi büyütür ve uzağa götürür! Mikrofonlar ise sesi toplar!” Sonra Melis, Arda ve Defne, kasabadaki sesleri keşfetmeye çıkmışlar. Fırtına olunca gök gürültüsünü, sabah olunca horozun ötüşünü, pazarda satıcıların bağırışını, parktaki çocuk çığlıklarını dinlemişler. Her sesin bir hikâyesi olduğunu anlamışlar. Bir gün Melis’in kulakları ağrımış. Doktor, “Küçük bir tıkanıklık var,” demiş. Meğer çok yüksek seslerde fazla kalmamak lazımmış. Çok yüksek ses, kulağımıza zarar verebilirmiş! O yüzden konserlerde, törenlerde ya da şehir gürültüsünde kulaklarımıza dikkat etmek gerekiyormuş. Zaman geçmiş, çocuklar büyümüş ama sesin sırlarını unutamamışlar. Her gün yeni sesler öğrenmeye devam etmişler. Çünkü dünyadaki her şeyin bir sesi varmış. Eğer dikkatle dinlerseniz; yaprakların hışırtısını, yağmurun sesiyle konuşmasını, dostlarının neşeli kahkahasını duyabilirmişsiniz. Böylece, Sesin Sırları Ülkesi’ndeki Melis, Arda ve Defne, dinlemenin büyüsünü herkese anlatıp dünyanın en iyi dinleyicileri olmuşlar! --- Siz de çevrenizdeki sesleri dinlerken gözlerinizi kapatıp hayal edin: Kim bilir hangi kahramanlar, hangi hikâyeler size kulağınızdan seslenecek! Daha fazla bilgi ya da bir resim isterseniz söylemeniz yeterli!

Tabii! İşte tam 29 tane sesle ilgili bilgi: 1. Ses, titreşimler sayesinde oluşur. 2. İnsan sesi, ses tellerinin titremesiyle çıkar. 3. Ses havada yayılır. 4. Su ve katı cisimlerde de ses yayılabilir. 5. Sesin hızı havada yaklaşık 340 m/s’dir. 6. Suda ses daha hızlı yayılır. 7. Uzayda ses yayılmaz çünkü hava yoktur. 8. Yüksek sesler kulaklarımıza zarar verebilir. 9. Sessizlik de bir ortamda sese duyarlılığı artırır. 10. İnce sesler daha hızlı titreşir. 11. Kalın sesler daha yavaş titreşir. 12. Hayvanların da kendilerine özgü sesleri vardır. 13. Müzik aletleri de titreşimle ses çıkarır. 14. Mikrofon sesleri toplar. 15. Hoparlör sesleri büyüterek çıkarır. 16. Kuşlar, ötüşleriyle iletişim kurar. 17. Fısıltı çok hafif bir sestir. 18. Bağırmak ise güçlü bir sestir. 19. Kulağımız sesleri toplar ve beyne iletir. 20. Ses dalgalar halinde yayılır. 21. Balinalar su altında çok uzaklara ses gönderebilir. 22. Kulak koruması olmadan yüksek sesli ortamlarda kalmak tehlikelidir. 23. Her şeyin sesi farklıdır; örneğin davul ve flüt farklı sesler çıkarır. 24. Bazı hayvanların çıkardığı sesi insanlar duyamaz. 25. Ses olmadan konuşamaz veya şarkı söyleyemeyiz. 26. Gök gürültüsü, yeryüzüne çarpan şimşeklerden gelen sestir. 27. Titreşen cam bardak da ses çıkarabilir. 28. Annemizin sesi, duyduğumuz en güzel seslerden biridir. 29. Sesler, hayatımızı eğlenceli ve anlamlı hale getirir. Başka bilgi ister misiniz, yoksa resim ya da kartlarla gösterelim mi?

Elbette! İşte size 15 tane garip ve ilginç bilgi: 1. Penguenler tek eşlidir ve birbirlerine küçük taşlar hediye eder. 2. Devekuşunun gözü, beyninden büyüktür! 3. Denizyıldızlarının beyni yoktur. 4. Kangurular geriye doğru yürüyemez. 5. Bir karıncanın 5 burnu vardır. 6. Timsahlar dillerini dışarı çıkaramaz. 7. Dünyada en fazla sayısı olan hayvan, karıncadır. 8. Fil yavruları emzik gibi kendi hortumlarını emerler. 9. Bir zürafa 30 dakikadan az uyur. 10. Kurbağalar karınlarıyla nefes alabilir. 11. Su aygırının teri pembe renkte olur. 12. Ahtapotların üç kalbi vardır. 13. Yarasa, tek uçan memelidir. 14. Kelebekler ayaklarıyla tat alabilirler. 15. Bukalemunlar, aynı anda iki farklı yöne bakabilirler. Başka ilginç bilgi ister misiniz ya da bunlarla ilgili resim hazırlamamı ister misiniz?

Anladım! İşte size sesle ilgili 15 tane garip ve ilginç bilgi: 1. Balinalar su altında 1500 kilometre uzağa kadar ses gönderebilirler. 2. Bir fil, insanların duyamayacağı çok düşük (kalın) sesler çıkarabilir. 3. Yarasa, avını yakalamak için sesini kullanır ve yankı ile yerini bulur. 4. Köpekler, insanların duyamadığı ince (yüksek) sesleri duyabilir. 5. En yüksek sesli hayvan, 230 desibel ile ispermeçet (sperm) balinasıdır. 6. Bir notanın cam bardakları kıracak kadar güçlü olması gerekir. 7. Uzayda, hiçbir ses duyulmaz çünkü hava yoktur. 8. Yunuslar, birbirlerine özel “isim” gibi seslerle seslenebilirler. 9. İnsanların duyabileceği en ince ve en kalın seslerin sınırı farklıdır. 10. Sessizlik aslında tamamen sessiz değildir; kulağımızda bazen hafif uğultular olur. 11. Aslında bebekler anne karnında da sesleri duymaya başlarlar. 12. Yüksek hızlı trenler, ses hızını aştıklarında “sonik patlama” denilen garip bir ses çıkarırlar. 13. Baykuşlar sessizce uçar çünkü kanatları ses çıkarmaz. 14. Mikroskobik böcekler bile çok minik sesler çıkarabilirler. 15. Müzik kafamızda yankılanırken, bazı sesleri gerçekten duymuyormuşuz gibi görünür ama beynimiz bunu “duyuyormuşuz” gibi algılar. Daha fazlasını ister misiniz, yoksa görsel ile göstereyim mi?