Fiilimsiler kısa olarak “fiilden türeyen ama fiil gibi çekimlenmeyen” sözcüklerdir. İki türüne odaklanalım: sıfat fiil (adjectival) ve isim fiil (nominal). Aralarındaki temel fark “ne iş yaptığı” yani cümlede hangi görevi üstlendiğidir.
Sıfat fiil (sıfat gibi görev yapan fiilimsi)
- Ne yapar: Bir ismi niteleyen (sıfat görevinde) sözcük oluşturur. Hangi? hangi durumda? sorularına cevap verir.
- Yaygın ekleri: -an / -en (şimdiki zaman sıfat fiili), -mış (geçmiş haber sıfat fiili), -acak / -ecek (gelecek zaman sıfat fiili), -(d)ık / -(d)iği (yapılan/yaptığı gibi)…
- Örnek kullanım: “koşan çocuk”, “getirilmiş meyve”, “gelecek hafta” — bu sözcükler yanlarındaki ismi niteliyor (çocuk, meyve, hafta).
Örnek:
Okuyan çocuk sınıfa girdi. (Okuyan = hangi çocuk? — sıfat fiil)
İsim fiil (isim gibi görev yapan fiilimsi)
- Ne yapar: Fiilden isim türeterek cümlede özne, nesne, tümleç gibi isim görevlerinde kullanılır.
- Yaygın ekleri: -ma / -me (yüzme), -mAk (infinitif: okumak), -ış / -iş / -uş / -üş (gidiş, geliş) vb.
- Örnek kullanım: “Yüzme sağlıklıdır.” (özne), “Okumayı seviyorum.” (nesne), “Koşmak iyi gelir.” (isim-fiil)
Örnek:
Okumak önemli bir alışkanlıktır. / Okumayı bitirdim. (Okumak/okumayı = isim fiil)
Farkı pratikte nasıl anlarsın?
- Eğer türeyen sözcük bir ismi niteliyorsa (hangi? hangi durumda?) sıfat fiildir: “çalışan öğrenci” (öğrenciyi niteliyor).
- Eğer cümlede isim görevindeyse (özne, nesne, tümleç) isim fiildir: “Çalışmak zorundayım.” (çalışmak = isim/eylem olarak kullanılmış).
Örnek:
"Çalışan öğrenci sınavı kazandı." (sıfat fiil) ve "Çalışmak sınavı kazanmana yardımcı olur." (isim fiil)
İpucu:
Sıfat fiilleri genelde bir ismin önünde ya da içinde o ismi nitelendirirken, isim fiiller tek başına cümlede isim gibi davranır. Bu rol farkını bulmak çoğu zaman yeterli ipucu verir.
Yaygın Hata:
“-ma / -me ekini görür görmez sıfat fiil sanmak: o ek genelde isim fiildir (yüzme, yazma). Buna karşılık -an / -en ekleri sıfat fiildir (yapan, gelen). Karıştırınca cümlede nerede olduğunu yanlış analiz edersin.”
Kısa karşılaştırma (örneklerle):
- Sıfat fiil: “Sabah kalktıktan sonra koşan adam gördüm.” (koşan = adamı niteliyor)
- İsim fiil: “Sabah kalkmak bana iyi geliyor.” (kalkmak = eylem/isim)
Umarım fark şimdi daha net oldu.
🤔 İlgili Sorular:- Bu bilgi gerçek hayatta ne işime yarayacak?
- Sıfat fiil ve isim fiil eklerini cümlede nasıl hızlıca ayırt ederim?
- Aynı kökten türeyen hem sıfat fiil hem isim fiil olan başka örnekler nelerdir?