"Fiile yapı" dediğinde genelde Türkçedeki fiilin nasıl oluştuğunu, üzerine hangi eklerin geldiğini ve fiilden türeyen yapıların neler olduğunu kastetmiş olabilirsin. Aşağıda anlaşılır ve basit bir şekilde anlatıyorum.
1) Fiilin temel parçaları
- Kök (gövde): fiilin değişmeyen kısmı. Örnek: git-, gel-, yaz-.
- Yapım ekleri (türetme ekleri): fiilden yeni kelimeler, farklı anlamlar yapar (örneğin -dir, -iş, -in gibi).
- Çekim ekleri: kip ve kişi ekleri; fiili zaman, kip ve kişiye göre çekeriz (gel-iyor-um, yaz-dı-nız).
Örnek:
Örnek: "geliyorum" → gel (kök) + -iyor (şimdiki zaman eki) + -um (1. tekil kişi eki)
2) Zaman ve kip ekleri (bazı temel örnekler)
- Geniş zaman: gelir
- Şimdiki zaman: geliyor
- Gelecek zaman: gelecek
- Di’li geçmiş (tamamlanmış): geldi
- Miş’li geçmiş (öğrenilen/rivayet): gelmiş
- Şart: gelirse
- Gereklilik: gelmeli
- Dilek/istek: gelse, geleyim
İpucu:
Bir fiili çözerken önce kökü bul, sonra hangi kip ekinin geldiğine bak, en son kişi ekini ayır. Bu, yanlış ayırmayı engeller.
3) Fiilden türeyen yapılar (isim-fiil, sıfat-fiil, zarf-fiil)
- İsim-fiil (masdar): gelmek, yazmak (fiilin ismidir; “gitmek” bir eylemdir).
- Sıfat-fiil (participle): gelen (gelen adam), yazılan (yazılan kitap).
- Zarf-fiil (bağ-fiil): gelince, yazarken, gidince (zaman/koşul/durum bildirir).
Örnek:
"Gelen öğrenciler dikkatliydi." (sıfat-fiil) "Okula gelince yemek yedim." (zarf-fiil)
4) Edat/etken-edilgen, geçişlilik ve yapım ekleri
- Etken / edilgen: "Ali kitabı okudu." (etken) — "Kitap okundu." (edilgen: -ıl/-in ile yapılır: okun-).
- Geçişli / geçişsiz: Geçişli fiil nesne alır (yazmak), geçişsiz nesne almaz (gülmek).
- Yapım ekleri: Causative (yaptırma): yazdır-; Reciprocal (birbirini): görüş- (görüşmek); Reflexive (kendi üzerine): giyin-; Passive (edilgen): yazıl-.
Örnek:
“Öğretmen öğrenciye ödevi yazdırdı.” (yaptırma = causative)
5) Sık yapılan hatalar ve uyarılar
Yaygın Hata:
Çok sık yapılan hata: kip ekiyle kişi ekini karıştırmak. Örneğin "geliyorum"u "gel-iyorum" diye ayırmak yanlış; doğru ayrım gel-iyor-um şeklindedir.
Yaygın Hata:
İsim-fiil ile sıfat-fiili karıştırmak: "gelme insanlar" yerine "gelen insanlar" denir. "-me/-ma" masdar (isim-fiil) yapar, sıfat-fiil için "-en/-an" kullanılır.
6) Kısa uygulamalı örnekler
- Gel → geldi (geçmiş), gelmiş (öğrenilen), geliyor (şimdiki), gelince (zarf-fiil), gelen (sıfat-fiil), gelmek (isim-fiil).
- Yaz → yazdı, yazıyor, yazıl- (edilgen), yazdır- (yaptırma), yazış- (karşılıklı yazışmak).
İpucu:
Türemiş kelimeleri ayırırken önce son ekten geriye doğru git: önce kişi ekini, sonra kip ekini, sonra yapım eklerini ve en son kökü bul.
İstersen hangi sınıf seviyesinde (ilkokul, ortaokul, lise) veya hangi konuya (kipler, isim-fiil/sıfat-fiil/zarf-fiil, edilgen/causeive vb.) daha derin bağlı kalayım; ama şimdi temel yapı bu şekilde.
🤔 İlgili Sorular:- Bu bilgi gerçek hayatta ne işime yarayacak?
- Fiilden nasıl isim yapılır (isim-fiil) ve örnekleri nelerdir?
- Etken ve edilgen yapıyı nasıl kolayca ayırt ederim?