Hap Bilgi Oturumu

Merhaba, bana Türkçe ile ilgili ne sormak istersin?

Eylem, günlük dilde “fiil” diye de adlandırılır. Bir cümlede gerçekleşen işi, hareketi ya da oluşu gösteren sözcüğe eylem denir. Kısaca: eylem cümleye “ne oluyor?” sorusunun cevabını verir. Aşağıda eylemi tanımanın, türlerini bilmenin ve doğru kullanmanın temel bilgilerini kolay anlaşılır şekilde veriyorum.

Eylemin temel özellikleri
- Sözlükteki hâli -mek / -mak ile biter (gitmek, okumak, olmak).
- Zaman (şimdiki, geçmiş, gelecek), kip (haber, dilek, gereklilik, şart, istek, emir), kişi (ben, sen, o, biz, siz, onlar) gibi çekim özellikleri taşır.
- Olumlu/olumsuz ve soru biçimleri olabilir (yapıyorum / yapmıyorum / yapıyor musun?).

Eylem türleri ve örnekleri
- Geçişli / Geçişsiz: Geçişli eylemler nesne alır; geçişsizler nesne almaz.


- Etken / Edilgen (etken: özne işi yapar; edilgen: iş özneye yapılır)


- Kişi ve çekim örnekleri (gitmek fiiliyle):


Zamanlar ve kipler (kısa örneklerle)
- Geniş zaman: alışkanlık / genel durum — "okurum / giderim"
- Şimdiki zaman: şu an devam eden eylem — "okuyorum / gidiyorum"
- Geçmiş zaman (di’li): kesin geçmiş — "okudum / gittim"
- Öğrenilen geçmiş (-miş’li): başkalarından duyulan veya anlatılan geçmiş — "okumuşum / gitmiş"
- Gelecek zaman: "gideceğim / okuyacağım"
- Emir kipleri: "Git! Oku!"
- Dilek/şart/gereklilik kipleri: "-se", "-meli", "-e" gibi eklerle yapılır — "giderse, gitmeli, gideyim"

Fiilimsi (fiilden türeyen sözcükler) — lise düzeyinde:
- İsim-fiil (mazhar, -mek/-ma ile): okumak → "Okumak iyi."
- Sıfat-fiil (-en/-an, -miş vb.): okuyan çocuk
- Zarf-fiil (-ken, -ınca vb.): okurken, gidince

Nasıl eylemi bulurum (pratik yöntem)
- Cümlede hangi sözcüğün hareketi/olayı gösterdiğine bakılır; genellikle -mek / -mak kökü olan fiil sözlüktedir.
- Fiil çekim ekleri (yap-ıyor-um, gel-di-m gibi) eylemi gösterir.





Bazı sık kullanılan örnekler


Ek ipucu: Düzenli pratik yaparken bir fiili sözlük hâlinden alıp farklı kip ve kişi ekleriyle çekimlemek öğrenmeyi hızlandırır.

Kısaca ve basitçe: eylem (fiil) cümlede “ne oluyor/ ne yapılıyor” sorusunun cevabıdır — yani işi, hareketi veya oluşu gösterir. Bulmak için kısa yöntemler ve örneklerle anlatalım.

Nasıl bulurum (adım adım):
- Sözlük hâli -mek / -mak ile biter; bu kökü arayın (gitmek, okumak, olmak).
- Cümlede işi yapan sözcük genelde eylemdir; çekim ekleri (gidiyorum, geldi, okuyacak) onu gösterir.
- Eylem nesne alıyorsa geçişli; almazsa geçişsiz.
- Eğer iş özneye yapılmışsa edilgen; özne işi yapıyorsa etken.







Kısa pratik: Bir cümle alıp eylemin sözlük hâlini bulmaya çalışın (örneğin "gidiyor" → "gitmek"), sonra nesne var mı ve edilgen mi diye kontrol edin.

Güzel soru — çekimli ve çekimsiz eylemi ayırt etmek için basit bir kural ve birkaç pratik test var. Adım adım anlatalım:

1) Temel fark (kısa)
- Çekimli eylem: Kişi (ben, sen, o vb.) ve zaman/kip (şimdiki, geçmiş, gelecek, şart, emir vb.) gösterebilir. Cümlenin yüklemi olur. Örnek: gidiyorum, gitti, gidecek.
- Çekimsiz eylem (fiilimsi): Kişi ve tam zaman çekimi taşımaz; isim, sıfat veya zarf görevinde kullanılır. Örnek: gitmek, giden, gidince.



2) Hızlı ayırt etme testleri (pratik yöntemler)
- Kişi eki ekleme testi: Sözcüğe ben/ sen/ o yerine uygun kişi eki getirilebiliyorsa çekimlidir. Örneğin "gidiyor" → "gidiyorum, gidiyorsun" oluyorsa çekimlidir. "gitmek" eklendiğinde kişi eki gelmez; o yüzden çekimsizdir.
- Zaman/kip testi: Sözcüğe -di, -iyor, -ecek gibi zaman ekleri gelebiliyorsa çekimlidir. "geldi" (geçmiş) çekimlidir; "gelmiş" ile sıfat-fiil olabilir ama tek başına kişi çekimi göstermez.
- Cümledeki görev testi: Sözcük isim/özellik/zaman bildiren görevdeyse çekimsizdir. Örneğin "giden çocuk" (sıfat-fiil), "gitmek zevkli" (isim-fiil), "gitince haber ver" (zarf-fiil).



3) Çekimsiz eylem türleri (kısa)
- İsim-fiil (mastar): genelde -mek / -mak ile — "okumak", "gitmek" (isim gibi).
- Sıfat-fiil (ortaç): -en, -an, -miş, -acak vb. ile — "giden", "gelmiş insan", "gelecek gün".
- Zarf-fiil (bağ-fiil): -ken, -ınca/-ince, -ip, -arak/-erek vb. ile — "gelince", "yaparken", "gidip".



4) Dikkat edilmesi gerekenler / yaygın yanlışlar




5) Kısa özet
- Cümlede kişi ve zaman bilgisi veriyorsa → çekimli eylem.
- İsim, sıfat veya zarf görevindeyse ve kişi/şahıs eki almıyorsa → çekimsiz eylem (fiilimsi).

İyelik eki (sahiplik eki) bir isme getirilerek o ismin kime ait olduğunu gösteren ektir. Yani “kimin?” sorusuna cevap verir. Türkçede genellikle ismin sonuna yapışır ve kişinin/kişilerin kim olduğunu belirtir.

Temel şekiller (basitçe)
- Benim kitabım → -(I)m (1. tekil)
- Senin kitabın → -(I)n (2. tekil)
- Onun kitabı → -(s)ı/-i/-u/-ü (3. tekil)
- Bizim kitabımız → -(I)mız/-miz/-muz/-müz (1. çoğul)
- Sizin kitabınız → -(I)nız/-niz/-nuz/-nüz (2. çoğul)
- Onların kitabı(ları) → çoğunlukla isim + -ları/-leri veya başına onların getirilerek



Ünlü uyumu (kolay kural)
- İyelik ekindeki sesli harf, sözcüğün son ünlüsüne uyum sağlar. Örneğin:
- a/ı/o/u içeren sözcüklere: -ım, -ın, -ı, -ımız, -ınız, -ları (örnek: kapı → kapım, kapın, kapısı)
- e/i/ö/ü içeren sözcüklere: -im, -in, -i, -imiz, -iniz, -leri (örnek: el → elim, elin, eli)



Çoğul ve iyelikin sıralanması
- Önce çoğul eki (-lar/-ler), sonra iyelik eki gelir: kitap + lar + ımız = kitaplarımız.
- 3. tekil kişi için çoğunlukla isim + 3. tekil iyelik eki kullanılır; eğer sahiplerin kim olduğu özellikle belirtilecekse “onların” gibi sözcük başa gelir: onların kitabı.

Farklı gösterim yolları
- İyelik eki yerine başına sahiplik zamiri de gelebilir: “benim kitabım” veya “kitabım” — aynı anlamı verir, bazen vurgu için ikisi birlikte kullanılır.



Dikkat edilmesi gereken küçük ayrıntı
- Bazı sözcükler ünlüyle bittiğinde 3. tekil iyelikte -s- dolaylı olarak görülür: “baba” → “babas-ı” (babasının yazılışı babası). Bunun fonetik düzenlemeleri vardır ama başlangıç seviyesi için yukarıdaki kurallar yeterli olur.



Özet: İyelik eki bir isimden kime ait olduğunu anlatır; ekler kişi ve sayıya göre değişir ve ünlü uyumuna dikkat edilerek eklenir.

Kısa ve net: iyelik eki isimlere getirilir ve “kimin?” sorusuna cevap verir; kişi eki ise fiillere (eylemlere) gelir ve “kim yaptı?”/“hangi kişi?” bilgisini gösterir. Aşağıda ayırt etmek için kolay kurallar, testler ve örnekler var.

1) Anlamlarına bakma (en kolay test)
- İyelik eki = kime ait? (kimin kitabı?)

- Kişi eki = kim yaptı? (kim geldi?)


2) Sözcüğün hangi sözcük türüne ait olduğuna bak
- İsimse → iyelik eki; fiilse → kişi eki.


3) Biçimsel testler (pratik)
- “Benim / senin / onun” ile değiştirme: Eğer “benim X” diyebiliyorsan o iyelik ekidir. Fiillerde “benim geldim” olmaz.

- Zaman/kip ekleri ekleme: Eğer sözcüğe -di, -iyor, -ecek gibi zaman/kip ekleri gelebiliyorsa bu fiildir ve kişi eki ondan sonra gelir.

- Yerinden çıkarma: İyelik ekini kaldırınca isim hâli kalır; kişi ekini kaldırınca fiilin hangi hâl olduğunu anlarsınız.


4) Yapısal gösterim (ayrıştırma)
- İsim + çoğul + iyelik: kitap + lar + ımız = kitaplarımız
- Fiil kökü + zaman/kip + kişi: gel + di + m = geldim

5) Karışabilecek durumlar / püf noktalar
- İsimleşmiş fiiller (fiilimsi) bazen iyelik eki alabilir: “gidişim” (benim gidişim) — burada fiilden isim yapılmıştır, o yüzden iyelik eki görünür.

- “-m” gibi aynı görüntüdeki ekler hem iyelik hem kişi eki olabilir; ayırmak için sözcüğün türüne ve varsa kip/zaman eklerine bakın.




Örnek paket (karşılaştırmalı)


Özet: Sordukları soru (kimin? / kim yaptı?), sözcüğün türü (isim/fiil) ve ekin sözcük içindeki yeri (isimde mi, fiilde mi) ile kolayca ayırt edilir.

Evet — "hediyemiz" bir iyelik (sahiplik) biçimidir. Sözcüğü parçalayalım:

- Hediye (isim) + -miz (1. çoğul iyelik eki) → hediyemiz
Yani "hediyemiz" = "bizim hediyemiz" anlamındadır.



Neden böyle yazılır (ünlü uyumu):
- "Hediye" kelimesinin son ünlüsü ince (e) olduğu için iyelik eki de ince ünlüyle gelir: -imiz → hediyemiz. Bu, Türkçede ünlü uyumunun basit uygulamasıdır.