Hap Bilgi Oturumu

Merhaba, bana Türkçe ile ilgili ne sormak istersin?

Tamam — şimdi adım adım, basit ve örneklerle açıklayacağım. Endişelenme, kısa sürede kafan açılacak.

1) Fiil ve eylem ne demek?
- Fiil: Türkçede bir iş, oluş ya da durumu bildiren sözcüktür. "Koşmak, yemek, uyumak, olmak, gülmek" gibi kelimiler fiildir.
- Eylem: Okullarda fiil ile aynı anlamda kullanılır; yani eylem = yapılan iş. Yani çoğu zaman birbirinin yerine kullanabilirsin.



2) Kip (ne işe yarar?)
- Kip, fiilin nasıl bir durumda olduğunu, yani o işin gerçek mi, istek mi, şart mı, zorunluluk mu olduğunu ve çoğunlukla zamanını gösterir. İki ana gruba ayırabiliriz: Haber kipleri (zamanı, gerçeği gösterir) ve dilek kipleri (istek, gereklilik, şart, emir gibi anlamlar verir).

3) Haber kipleri (zamanı/gerçeği bildirir)
- Geniş zaman (-r): gelir, yazar. (Genel gerçekler, alışkanlık)
- Şimdiki zaman (-iyor): geliyor, yazıyor. (Şu anda olan)
- Gelecek zaman (-ecek/-acak): gelecek, yazacak. (İleride olacak)
- Geçmiş zaman (-di): geldi, yazdı. (Kesin geçmiş)
- Öğrenilen/geçmiş haber (-miş): gelmiş, yazmış. (Sonradan öğrenilen/duyulan geçmiş)



4) Dilek kipleri (istek, zorunluluk, şart, emir)
- Şart kipi (-se/-sa): gels e, yaparsan. (koşul bildirir)
- Gereklilik kipi (-meli/-malı): gelmeli, yapmalıyız. (zorunluluk/öneri)
- İstek kipi (-e/-a ekiyle oluşturulan kip ya da "ıyalım" biçimleri): geleyim, yazayım. (kibar istek/niyet)
- Emir kipi (cümlenin kişisine göre değişir): Gel! Gelin! Gelin (resmî). (emir/verme)



5) Kişi ekleri ve çekim
- Fiillerin sonuna kişi ekleri gelir: geliyorum → "geliyor" + "um" (ben), geliyorsun (sen), geliyor (o).
- Fiilin asıl kökünü (git- / gel-) bul; sonra kip eki ve kişi eki gelir: git + ti + m = gittim.



6) Olumsuz ve soru yapma
- Olumsuz için "-ma/-me" eki kullanılır: gitmiyor, gelmedi, yazmayacağım.
- Soru için cümle sonuna soru eki "-mı/-mi/-mu/-mü" veya yükselen ses (konuşmada) eklenir: Geldi mi? Geliyor musun?



7) Hızlı örnek tablosu (zihinde tutmak için)
- Ben giderim (geniş) — Ben gidiyorum (şimdiki) — Ben gittim (di'li geçmiş) — Ben gitmișim (öğrenilen geçmiş) — Ben gideceğim (gelecek) — Ben gitmeliyim (gereklilik) — Git! (emir) — Gidersen (şart).



8) Son notlar ve çalışma önerisi
- Önce mastarı (-mek/-mak) bul, sonra kip ekini, sonra kişi ekini ayır.
- Duyulan/geçmiş ve kesin geçmişi ayırt et; şart ve gerekliliğin anlam farkını anlamaya çalış.
- Konuşurken günlük pratik yap: mesajlarda veya yüksek sesle cümle kurma iyi tekrardır.



Eğer istersen, hangi sınıftasın veya hangi kipi en çok karıştırdığını yazarsan daha hedefli örnekler verebilirim. (Sadece bilgilendirme — soruya cevap olarak başka soru sormuyorum.)

Tamam — önce kısa ve net tanımlar, sonra örneklerle pekiştireyim.

Deyim ne demek?
- Deyim (idiom), sözcüklerin birlikte kullanıldığında asıl kelime anlamlarından farklı, kalıplaşmış bir anlam verdiği ifadelerdir. Yani sözün gerçek anlamı yerine mecazî bir anlam taşır.




Bazı deyim örnekleri:


Birleşik eylem ne demek?
- Birleşik eylem, birden fazla sözcüğün birleşip tek bir fiil/eylem anlamı oluşturduğu yapılardır. Okullarda birkaç türü öğretilir:

1) İsim + yardımcı fiil (etmek, yapmak, olmak gibi): isim veya sıfat ile yardımcı fiilin birleşmesiyle oluşur.


2) Fiil + fiil (iki fiilin birleşmesi): iki fiilin yan yana gelerek yeni bir eylem ifadesi oluşturması.


3) İsim + etmek türü birleşik eylemler bazen tek kelimeymiş gibi çekimlenir: "yardım ederim", "alışveriş yapıyoruz" gibi.




Kısa karşılaştırma
- Deyim sabit, mecazî anlamlı bir kalıptır; parçalarından anlam çıkarmak genellikle yanlış sonuç verir.
- Birleşik eylem ise dil bilgisi açısından birden fazla öğenin birleşerek eylem oluşturmasıdır; anlamı kelimelerin birleşimiyle anlaşılabilir veya yardımcı fiille ortaya çıkar.

Hızlı örnek cümlelerle:
- Deyim: "Sınavdan sonra çok sevindim; resmen bulutların üzerindeydim." Burada "bulutların üzerindeydim" deyimsel — çok mutlu olmak.
- Birleşik eylem: "Sınavdan sonra ailemi arayıp durumu anlattım." Burada "arayip anlatmak" gibi fiil + fiil kullanımı birleşik eylem örneğidir (birden fazla eylem yan yana veya yardımcı fiil kullanımı).

Son not: Deyimleri öğrenirken kalıplaşmış halleriyle ezberlemek, birleşik eylemleri çalışırken ise hangi sözcüklerin yardımcı fiille kurulduğunu görmek işe yarar.

Süper soru — bunu ayırt etmek konuşurken ve yazarken çok işe yarar. Basitçe söyleyeyim: -di’li geçmiş (görülen/geçmiş zaman) “ben gördüm/yaşadım, kesin” anlamı verir; -miş’li geçmiş (duyulan/öğrenilen geçmiş) “sonradan duydum, başkası söyledi ya da çıkarım yaptım” anlamı taşır. Şimdi adım adım, örneklerle açıklıyorum.

1) Temel fark (kısa)
- Görülen geçmiş (-di): Olayı konuşan kişi gördüyse, yaşadıysa ya da bizzat bildiyorsa kullanılır. (kesinlik)
- Duyulan/geçmiş haber (-miş): Olay konuşana sonradan aktarılmışsa, duyulmuşsa, başkası söylemişse veya konuşan işaretlerden/kanıttan çıkarım yaptıysa kullanılır. (dolaylı/öğrenilmiş)



2) Kullanım ipuçları (hangi durumda hangi eki seçersin)
- Şahidsen, yaşadıysan, kendi deneyiminse: -di (gördüm, geldim, yazdım).
- Birinden duydun, haberlerde gördün, kanıttan çıkardın (ayakkabılar ıslak → yağmur yağmış): -miş (gelmiş, yağmış, yazmış).
- Duygusal tepki/sürpriz için de sık -miş kullanılır: “Sen mi gelmişsin!” (şaşkınlık).



3) Olumsuz ve soru halleri
- Olumsuz: gelmedi (görülen/ben görmedim/gelmedi), gelmemiş (duyma/çıkarım: gelmemiş, galiba gelmedi).
- Soru: Geldi mi? (doğrudan soru), Gelmiş mi? (duyduğun şeyi onaylama veya haber sorgulama)



4) Pratik testler — hangi eki kullanacağımı nasıl kontrol ederim?
- Olayla şahsen ilgili miyim? Evet → -di. Hayır, başkasından mı duydum/kanıt mı var? → -miş.
- Cümleyi “bana söylediler” ile değiştirdiğinde anlam bozulmuyorsa muhtemelen -miş uygundur: “Bana söylediler ki yağmur yağmış.” doğru. “Bana söylediler ki dün gittim.” yanlış olur.



5) Bazı örnek cümleler ve açıklamaları
- “O dün erkenden ayrıldı.” → Konuşan bunu gördü/bildi (görülen).
- “O dün erkenden ayrılmış.” → Konuşan bunu birinden duydu ya da kanıttan çıkardı (duyulan).
- “Bahçede çiçekler açmış.” → Muhtemelen dışarı baktın ve çiçekleri görünce sonucu çıkardın ya da biri söyledi.
- “Sınıfta Ali sustu.” vs “Sınıfta Ali susmuş.” → İlkinde konuşan gördü; ikincisinde öğrendi/duydu veya anlatımda uzaklık hissi var.



6) Küçük notlar (ince farklar)
- Bazı metinlerde yazar anlatımı uzaklaştırmak için -miş’i anlatım geçmişi gibi kullanır; bu, hikâye anlatırken farklı bir hava verir. Bu daha ileri düzey ama bilmen iyi olur.
- "Miş" aynı zamanda yaşanmışlık (tecrübe) bildirmek için de kullanılır: “Paris’e gitmişim.” → (Belki hatırlamıyorum, ama gitmişim / duydum.) Bu kullanım bazen “haber” değil, “hatırlama/keşfetme” hissi verir.



İstersen şimdi birkaç kısa cümle veririm ve hangi eki kullanıldığını tek satırda açıklarım (örneklerle pekiştirme).

Tamam — şimdi birçok kısa örnekle gösteriyorum. Her çiftte soldaki cümle "görülen/ben şahit oldum" anlamında -di’li; sağdaki cümle "duyulan/öğrenilen veya çıkarımsal" anlamında -miş’li kullanımı gösterir.

















Kısa karar adımı (kullanırken uygulayabileceğin yöntem)
- A) Olayı sen yaşadın mı, gördün mü? Evet → -di.
- B) Başkasından mı duydun veya sadece kanıtlara mı bakıyorsun? Evet → -miş.
- C) Duygu/şaşkınlık vurgusu için de çoğunlukla -miş kullanılır.

İstersen bu örneklerden birkaçını zihninde farklı kişilerle ilişkilendirerek okuma—örneğin “Ben gördüm” diye hayal et, sonra “biri söyledi” diye hayal et—farkı hissetmen hızlıca kazanmanı sağlar.