Mayoz bölünme (mayoz), eşeyli üreme yapan organizmalarda üreme hücrelerini (gametleri: sperm ve yumurta gibi) oluşturmak için gerçekleşen özel bir hücre bölünmesidir. Temel amacı, kromozom sayısını yarıya indirmek (diploid 2n → haploid n) ve genetik çeşitlilik yaratmaktır. İnsanlarda örneğin başlangıçta 46 kromozomlu (2n = 46) bir hücreden 23 kromozomlu (n = 23) dört farklı hücre (gamet) oluşur.
Bölünmenin aşamaları (basitleştirilmiş):
- Mayoz I (eş kromozomlar ayrılır)
- Profaz I: Homolog kromozom çiftleri bir araya gelir ve krossing-over (parça değişimi) olur. Bu, genetik çeşitliliğin önemli kaynağıdır.
- Metafaz I: Homolog çiftler hücrenin ekvatoruna yan yana dizilir (her çiftin hangi tarafına gideceği rastgeledir — bağımsız dağılım).
- Anafaz I: Homolog kromozomlar birbirinden ayrılarak zıt kutuplara çekilir. (Kardeş kromatitler hâlâ birlikte.)
- Telofaz I ve sitokinez: İki haploid hücre oluşur, her biri hâlâ kardeş kromatitlerden oluşur.
- Mayoz II (kardeş kromatitler ayrılır; mitoz gibi işler)
- Profaz II, Metafaz II, Anafaz II, Telofaz II: Bu aşamalarda kardeş kromatitler ayrılır ve sonuçta toplam dört haploid, genetik olarak farklı hücre elde edilir.
Örnek:
Örnek: İnsan bir vücut hücresi 46 kromozoma sahipse (2n = 46), mayoz sonunda 23 kromozomlu (n = 23) dört sperm veya yumurta hücresi oluşur. Her gamet farklı gen kombinasyonlarına sahiptir.
Neden önemli?
- Kromozom sayısını yarıya indirir, böylece döllenme sırasında iki gamet birleştiğinde (23 + 23) normal kromozom sayısı (46) geri gelir.
- Krossing-over ve bağımsız dağılım sayesinde genetik çeşitlilik artar; bu, türlerin çevresel değişimlere uyum sağlamasında avantajdır.
İpucu:
Mayozu hatırlamak için: “Mayoz = yarıya indirir ve çeşitlendirir.” Mayoz I kromozom sayısını yarıya indirir; Mayoz II ise kalan parçaları ayırır.
Yaygın Hata:
Çok yaygın hata: Mayozun mitozla karıştırılması. Mitoz, aynı sayıda ve genetik olarak eş hücreler üretir (büyüme, doku onarımı için). Mayoz ise kromozom sayısını yarıya indirir ve genetik çeşitlilik üretir.
Kısa özet:
- Başlangıç: 1 diploid hücre (2n)
- Sonuç: 4 haploid hücre (n), her biri genetik olarak farklı
- Önemli süreçler: krossing-over (profaz I) ve bağımsız dağılım (metafaz I)
🤔 İlgili Sorular:- Bu bilgi gerçek hayatta ne işime yarayacak?
- Mayoz ile mitoz arasındaki temel farklar nelerdir?
- Krossing-over (parça değişimi) genetik çeşitliliğe nasıl katkıda bulunur?