Çekimli fiilleri ayırt etmek için önce neyin “çekimli” neyin “çekimsiz” olduğunu anlamak lazım. Basitçe söyleyeyim: çekimli fiil, kişi (ben/sen/o/…) ve zaman/kip bildiren ekler almış fiildir; çekimsiz (mastarlı veya fiilimsi) fiiller ise kişi eki taşımaz, cümlede isim, sıfat veya zarf gibi görev yapabilir.
Nasıl anlarsın — adım adım:
1. Fiile kişi eki gelebiliyor mu kontrol et. Kişi ekleriyle kullanılabiliyorsa çekimli fiildir.
Örnek:
geliyorum (ben geliyorum), geldin (sen geldin), gelecek (o gelecek) — bunlar çekimli fiillerdir.
2. Fiil zaman veya kip eki taşıyor mu bak. Geçmiş, şimdiki, gelecek, şart, gereklilik gibi ekler varsa çekimlidir.
Örnek:
geldi (geçmiş), geliyor (şimdiki zaman), gelecek (gelecek zaman), gelmeliyim (gereklilik) — hepsi çekimli.
3. Cümlede yüklem olup olmadığını dene. Yüklemse çoğunlukla çekimlidir. Yüklem değilse (isim, sıfat, zarf görevi görüyorsa) çekimsizdir.
Örnek:
Gelmek güzel. (gelmek = mastar, isim görevinde → çekimsiz)
Çekimsiz (örnek) formlar ve işlevleri:
- Mastar: -mak / -mek → gelmek, okumak (isim gibi: “Okumak zevkli.”)
- Sıfat-fiil: -en, -mış, -ecek gibi eklerle yapılan sıfat görevli formlar → gelen insan, yapılmış iş
- Zarf-fiil: -ince, -ip, -erek gibi → gelince, gidip, yaparak
İpucu:
Kısa test: Fiilin sonuna “ben/sen/o” gibi bir zamir getirmezsin; onun yerine yüklemi kişiye göre çekimle. Eğer fiile -im, -sin, -iz vs. ekleyebiliyorsan çekimli demektir: gel + dim = geldim.
Bazı yaygın kişi ve zaman ekleri (örneklerle):
- Geçmiş: -di → geldim, geldin, geldi, geldik, geldiniz, geldiler
- Şimdiki (sürekli): -iyor → geliyorum, geliyorsun, geliyor...
- Gelecek: -acak/-ecek → geleceğim, geleceksin...
- Şart: -se/-sa → gelsem, gitsen...
- Gereklilik: -meli/-malı → gelmeliyim, gitmeliler
Yaygın Hata:
Öğrencilerin sık yaptığı hata: mastarla çekimi karıştırmak. Örneğin “gelmekim” yanlış; doğru çekimli hâli “geliyorum/geldim/geleceğim” gibi eklerle olur. Bir diğer hata da sıfat-fiil veya zarf-fiili doğrudan yüklem sanmaktır: “gelen” tek başına yüklem olamaz, “Gelen bekliyor” cümlesinde yüklem “bekliyor”dur.
Birkaç kısa örnek karşılaştırma:
Örnek:
- Çekimli: "Ben dün geldim." (geldim = çekimli fiil)
- Çekimsiz/mastar: "Gelmek zorundayım." (gelmek = mastar, cümlenin ögesi)
- Sıfat-fiil: "Gelen çocuk mutlu." (gelen = sıfat-fiil)
- Zarf-fiil: "Gelince konuşuruz." (gelince = zarf-fiil)
Özetle: fiilin kişi ve zaman/kip ekleri alıp almadığına, yüklem olup olmadığına bak — alıyorsa çekimli, almıyorsa çekimsizdir.
🤔 İlgili Sorular:- Bu bilgi gerçek hayatta ne işime yarayacak?
- Çekimli fiillerle cümle kurarken hangi ekleri daha sık karıştırırım ve nasıl hatırlamalıyım?
- Sıfat-fiil ve zarf-fiili hızlıca ayırt etmenin pratik yolları nelerdir?