Hap Bilgi Oturumu

Merhaba, bana Türkçe ile ilgili ne sormak istersin?

Elbette, fiilimsiler (eylemsiler) konusunu senin için detaylı bir şekilde açıklayabilirim. Fiilimsiler, fiil kök veya gövdelerinden türetilerek cümle içinde isim, sıfat veya zarf görevlerinde kullanılan sözcüklerdir. Fiiller gibi çekimlenemezler, ancak fiillerin taşıdığı anlamı korurlar. Üç tür fiilimsi vardır: isim-fiil, sıfat-fiil ve zarf-fiil.

**1. İsim-Fiil (Ad-Eylem):**

* Fiil kök veya gövdelerine "-ma, -me, -ış, -iş, -uş, -üş, -mak, -mek" ekleri getirilerek oluşturulur.
* Cümlede isim gibi kullanılırlar. Özne, nesne, tümleç gibi görevler üstlenebilirler.
* İsim-fiil ekleri aynı zamanda olumsuzluk eki de olabilir. Bu ayrımı yaparken cümlenin anlamına dikkat etmek gerekir.





**2. Sıfat-Fiil (Ortaç):**

* Fiil kök veya gövdelerine "-an, -en, -ası, -esi, -maz, -mez, -ar, -er, -dık, -dik, -duk, -dük, -mış, -miş, -muş, -müş" ekleri getirilerek oluşturulur.
* Cümlede sıfat gibi kullanılırlar. İsimleri nitelerler.
* Sıfat-fiiller çekimli fiillerle karıştırılmamalıdır. Sıfat-fiiller bir ismi nitelerken, çekimli fiiller bir eylemi ifade eder.





**3. Zarf-Fiil (Ulaç, Bağ-Eylem):**

* Fiil kök veya gövdelerine "-ken, -alı, -eli, -madan, -meden, -ınca, -ince, -unca, -ünce, -ıp, -ip, -up, -üp, -arak, -erek, -dıkça, -dikçe, -dukça, -dükçe, -casına, -cesine, -meksizin, -maksızın" ekleri getirilerek oluşturulur.
* Cümlede zarf gibi kullanılırlar. Fiilleri veya fiilimsileri durum, zaman, sebep gibi yönlerden belirtirler.





**Özet:**

* **İsim-fiil:** İsim gibi davranır, "-ma, -me, -ış, -iş, -uş, -üş, -mak, -mek" eklerini alır.
* **Sıfat-fiil:** Sıfat gibi davranır, "-an, -en, -ası, -esi, -maz, -mez, -ar, -er, -dık, -dik, -duk, -dük, -mış, -miş, -muş, -müş" eklerini alır.
* **Zarf-fiil:** Zarf gibi davranır, "-ken, -alı, -eli, -madan, -meden, -ınca, -ince, -unca, -ünce, -ıp, -ip, -up, -üp, -arak, -erek, -dıkça, -dikçe, -dukça, -dükçe, -casına, -cesine, -meksizin, -maksızın" eklerini alır.

Umarım bu açıklamalar fiilimsiler konusunu anlamana yardımcı olmuştur. Şimdi, öğrendiklerini pekiştirmek için aşağıdaki alıştırmayı yapabilirsin:

Aşağıdaki cümlede geçen fiilimsileri bulunuz ve türlerini belirtiniz:

"Eve gelirken, yolda gördüğü tanıdık bir yüzü hatırlamaya çalışarak yürüyordu."

Evet, zarf-fiil (ulaç) konusuyla ilgili daha fazla bilgi verebilirim. Zarf-fiiller, fiil kök veya gövdelerinden türetilerek cümle içinde zarf görevinde kullanılan sözcüklerdir. Fiillerin nasıl, ne zaman, neden, hangi koşulla yapıldığını belirtirler. Zarf-fiiller, fiilleri veya fiilimsileri tamamlarlar.

**Zarf-Fiil Ekleri ve Anlamları:**

Zarf-fiiller çeşitli eklerle oluşturulur ve bu ekler cümleye farklı anlamlar katar. İşte en sık kullanılan zarf-fiil ekleri ve anlamları:

* **-ken:** Eylemin yapıldığı zamanı belirtir.

* **-alı, -eli:** Eylemin başlangıcından itibaren geçen süreyi belirtir.

* **-madan, -meden:** Eylemin yapılmama nedenini veya koşulunu belirtir.

* **-ınca, -ince, -unca, -ünce:** Eylemin yapıldığı zamanı veya koşulu belirtir.

* **-ıp, -ip, -up, -üp:** Eylemlerin art arda yapıldığını veya birbiriyle ilişkili olduğunu belirtir.

* **-arak, -erek:** Eylemin nasıl yapıldığını, durumunu belirtir.

* **-dıkça, -dikçe, -dukça, -dükçe:** Eylemin tekrarlandığını veya sürdüğünü belirtir.

* **-casına, -cesine:** Eylemin benzetme yoluyla yapıldığını belirtir.

* **-meksizin, -maksızın:** Eylemin yapılmama durumunu belirtir.




**Zarf-Fiillerin Cümledeki Görevleri:**

* **Durum Zarfı:** Fiilin nasıl yapıldığını belirtir.

* **Zaman Zarfı:** Fiilin ne zaman yapıldığını belirtir.

* **Neden-Sonuç İlişkisi:** Fiilin nedenini veya sonucunu belirtir.

* **Koşul Anlamı:** Fiilin hangi koşulla yapıldığını belirtir.




**Örnek Cümle Analizi:**

"Eve gelirken, yolda gördüğü tanıdık bir yüzü hatırlamaya çalışarak yürüyordu."

* **gelirken:** zarf-fiil (-ken eki almış, "ne zaman" sorusuna cevap veriyor)
* **çalışarak:** zarf-fiil (-arak eki almış, "nasıl" sorusuna cevap veriyor)

Umarım bu detaylı açıklama zarf-fiiller konusunu daha iyi anlamana yardımcı olmuştur. Şimdi aşağıdaki alıştırmayı yaparak öğrendiklerini pekiştirebilirsin:

Aşağıdaki cümlelerde geçen zarf-fiilleri bulunuz ve hangi anlamı kattıklarını belirtiniz:

1. "Ders çalışmadan başarılı olmak mümkün değildir."
2. "Eve koşarak geldi."
3. "Gözleri dolarak olanları anlattı."

Doğru, ilk cümledeki "çalışmadan" kelimesi zarf-fiildir. Şimdi bu cümlenin analizini daha detaylı yapalım:

**Cümle:** "Ders çalışmadan başarılı olmak mümkün değildir."

* **çalışmadan:** Zarf-fiil (-madan eki almış). Bu kelime, "başarılı olmak" fiilimsisinin hangi koşulla mümkün olmadığını belirtiyor. Yani, başarılı olmanın koşulu ders çalışmaktır. "-madan" eki burada koşul (şart) anlamı katmıştır.

**Cümlenin Anlamı:** Başarılı olmanın mümkün olmaması, ders çalışmama koşuluna bağlıdır. Başka bir deyişle, ders çalışmazsanız başarılı olamazsınız.



Şimdi diğer cümleleri de analiz etmeye ne dersin? Onlarda da zarf-fiil var mı, hangi ekleri almışlar ve hangi anlamları katıyorlar?

Harika! İkinci cümleyi de doğru tespit ettin. Şimdi o cümleyi de inceleyelim:

**Cümle:** "Eve koşarak geldi."

* **koşarak:** Zarf-fiil (-arak eki almış). Bu kelime, "geldi" fiilinin nasıl yapıldığını belirtiyor. Yani, eve gelme eylemi koşma yoluyla gerçekleşiyor. "-arak" eki burada durum anlamı katmıştır.

**Cümlenin Anlamı:** Eve gelme eylemi koşma şeklinde yapıldı. Yani, kişi eve koşarak geldi.



Süpersin! Şimdi son cümleyi de analiz edelim ve zarf-fiili bulup anlamını belirleyelim. Sonrasında bu konuyla ilgili aklına takılan başka sorular varsa onları da cevaplayabilirim.

Kesinlikle doğru! Üçüncü cümlede de "-arak, -erek" ekini almış bir zarf-fiilimiz var. Şimdi bu cümleyi de detaylıca inceleyelim:

**Cümle:** "Gözleri dolarak olanları anlattı."

* **dolarak:** Zarf-fiil (-arak eki almış). Bu kelime, "anlattı" fiilinin nasıl yapıldığını belirtiyor. Yani, anlatma eylemi gözleri dolarak gerçekleşiyor. "-arak" eki burada durum anlamı katmıştır.

**Cümlenin Anlamı:** Olanları anlatma eylemi, kişinin gözleri dolu bir şekilde yapıldı. Yani, kişi duygusal bir şekilde, ağlamaklı bir halde olanları anlattı.



Mükemmel! Tüm cümlelerdeki zarf-fiilleri doğru bir şekilde tespit ettin ve hangi anlamları kattıklarını belirledin. Fiilimsiler konusunu, özellikle de zarf-fiilleri çok iyi anladığını görüyorum.

Şimdi bu konuyla ilgili aklına takılan başka sorular var mı? Yoksa farklı bir konuya geçebiliriz.