Hap Bilgi Oturumu

Sorun biraz belirsiz: “geçici padişah” resmi bir unvan değildir. Genellikle iki farklı anlama gelebilir — (A) tahta çok kısa süre kalan padişahlar veya (B) hükümdar küçük/yetersiz olduğunda fiilen devleti yöneten “vekil” (regent) kişiler. Her ikisini de kısaca açıklayayım ve örnekler vereyim.

- Kısa süre tahtta kalan padişahlar:
- Murad V: En bilinen “kısa süreli” padişahlardan biridir; 1876’da sadece 93 gün tahtta kaldı ve akıl sağlığı gerekçesiyle tahttan indirildi. Bu yüzden sıkça “geçici padişah” diye anılır.
- Mustafa I: İki kez kısa süreli tahta geçti (1617–1618 ve 1622–1623) ve zihinsel sorunlar nedeniyle taht değişikliklerinde rol oynadı.
- Osman II (Genç Osman): 1618–1622 arasında 4 yıl hüküm sürdü; isyanla tahttan indirildi ve öldürüldü — kısa ve çalkantılı bir saltanattı.



- “Vekil”/regent anlamı (padişah küçükken veya zaaflıyken devleti yönetenler):
- Valide Sultanlar (padişahın annesi) sıkça naib/vekil görevi yaptı. Örneğin Kösem Sultan ve Turhan Hatice Sultan, 17. yüzyılda kendi oğullarının küçük ve zayıf hükümdarlıkları sırasında fiilen büyük güç kullandılar.
- Sadrazamlar da bazen fiilen devleti yönetebiliyordu; özellikle zayıf padişah dönemlerinde sadrazamlar güçlü hale gelirdi.





Eğer hangi anlamı kastettiğini biliyorsan daha spesifik örnekler ve nedenleri verebilirim.

Asakir-i Mansure-i Muhammediye’yi II. Mahmud (II. Mahmut) kurdu. 1826’daki Vaka-i Hayriye (Yeniçerilerin kaldırılması) sonrasında II. Mahmud, Yeniçeri Ocağı’nı lağvedip yerine Avrupa usulü eğitim, disiplin ve örgütlenmeye sahip bu yeni düzenli orduyu oluşturdu. İsmi “Muhammed’in Muzaffer Askerleri” anlamına gelir ve Osmanlı ordusunun modernleşmesinin ilk önemli adımlarındandır.

Soruyu tam açık cevaplamak için önce küçük bir ayrım yapmak iyi: “çiçek aşısı” deyince iki farklı şey kastedilebilir — eski yöntem olan variolasyon (kasık yoluyla hastalıklı kızamık maddesi verme) ve Edward Jenner’in 1796’da geliştirdiği modern aşı (inekçiçeği/kovaksinasyon). Osmanlı’da her ikisinin de tarihi farklıdır.

- Osmanlı toplumunda variolasyon (hastadan alınan materyal ile “aşı” yapma) çok daha eskiye dayanıyor; bu uygulama 18. yüzyılda İstanbul’da yaygındı ve Lady Mary Wortley Montagu gibi yabancılarca gözlemlenip Avrupa’ya tanıtıldı.


- Modern anlamda Jenner’in yöntemi (inekçiçeği virüsü kullanılarak yapılan aşı) ve devlet düzeyinde yaygın aşılama uygulamaları ise 19. yüzyılda Osmanlı’da benimsenip örgütlendi. Bu süreçte II. Mahmud tıp ve sağlık kurumlarını modernize etmeye başladı; ancak modern aşı uygulamalarının resmi olarak desteklenip yaygınlaştırılması daha çok Sultan Abdülmecid dönemi (1839–1861) ile ilişkilendirilir.




Kısa cevap: Halk içinde eski usul variolasyon uzun süredir uygulanıyordu; modern çiçek aşısının devletçe benimsenip yaygınlaştırılmasında en belirgin dönem Sultan Abdülmecid dönemidir (II. Mahmud da tıp reformlarını başlatmıştır).

Kısa cevap: Tek bir padişahı “ilk çiçek aşısını uygulayan” diye kesin olarak göstermek zordur. Çünkü 18. yüzyılda Osmanlı’da halk ve sarayda variolasyon (eski usul çiçek hastalığı aşılaması) zaten yaygınlaştırılmıştı; 19. yüzyılda ise Jenner’in inekçiçiği aşısı (modern aşı) devlet düzeyinde benimsenip yaygınlaştırılmaya başlandı. Bu modern aşı uygulamalarının örgütlenmesinde II. Mahmud tıp ve sağlık kurumlarını modernize eden, Abdülmecid ise reform döneminde uygulamayı destekleyip yaygınlaştıran padişahlar olarak öne çıkar.







Özetle: 18. yüzyılda saray ve halk arasında variolasyon zaten vardı (tek bir padişahla başlatıldığı söylenemez). 19. yüzyılda modern çiçek aşısının devlet destekli yaygınlaştırılmasında II. Mahmud’un reformları ve özellikle Abdülmecid’in dönemindeki uygulamalar belirleyicidir.

Nizam-ı Cedid ordusu, II. Selim (Selim III) tarafından 18. yüzyıl sonu — 19. yüzyıl başlarında kurulmaya çalışılan “yeni düzen” ordusudur. Bu ordu temelde Avrupa ordularının modern düzenine örnek alınarak oluşturulmuştur.

Neye göre örnek alındı, kısaca:
- Avrupa askerî örgütlenmesi: birliklerin düzeni, disiplin, eğitim ve komuta yapısı Avrupa ordularına benzetildi.
- Özellikle Fransız ve Prusya modellerinden etkilenildi: düzenli piyade, topçu ve süvari birlikleri, batı usulü talim (dizilim ve eğitim) ve harp teknikleri örnek alındı.
- Modern eğitime ve subay yetiştirmeye ağırlık verildi; yabancı öğretmenler ve modern talim yöntemleri getirildi.
- Askerî teçhizat, üniforma, düzenli maaş ve lojistik sistemi Avrupa ordularındaki uygulamalara göre yenilendi.

Amaç neydi? Osmanlı ordusunu çağdaş bir kuvvet haline getirip Yeniçeri Ocağı gibi eski ve disipline aykırı güçlerin yerine merkezi, disiplinli ve modern bir ordu kurmaktı. Bu reformlar Yeniçeriler ve bazı çevrelerin direnişiyle karşılaştı; sonuçta Selim III 1807’de tahttan indirildi ve Nizam-ı Cedid uygulamaları zorlandı.