Fiilimsi nedir? Kısaca: fiilimsi (diğer adıyla kuraç/adi olmayan fiil) fiilin kimi ekler alarak cümlede yüklem olmadan isim, sıfat veya zarf gibi görev yapan hâlidir. Yani fiilin “çekimli hâli” olmayan halleridir.
Üç türü vardır ve her biri farklı görev yapar:
1) İsim-fiil (masdar) — fiilden isim yapan ekler
- Genellikle -ma/-me, -mak/-mek, -ış/-iş/-uş/-üş gibi ekleri alır.
- Cümlede isim gibi özne, nesne veya dolaylı tümleç olur.
Örnek:
Yüzmek güzel bir spordur. (yüzmek = isim-fiil, özne)
Örnek:
Kitap okumayı seviyorum. (okumayı = isim-fiil, nesne)
2) Sıfat-fiil (ortaç / participle) — fiilden sıfat yapan ekler
- En sık kullanılan ekler: -an/-en (şimdiki zaman sıfat-fiili), -mış/-miş/-muş/-müş (geçmiş), -acak/-ecek (gelecek), -ar/-er (geniş zaman kökenli).
- İsimleri niteleyerek isim tamlamasına benzer görev yapar.
Örnek:
Gülen çocuk sınıfa girdi. (gülen = sıfat-fiil, çocuk’u niteliyor)
Örnek:
Yazılmış mektubu buldum. (yazılmış = sıfat-fiil)
3) Zarf-fiil (bağ-fiil / converbal) — fiilden zarf veya bağlaç gibi davranan ekler
- Sık görülen ekler: -ken (iken), -ınca/-ince (olunca), -madan/-meden (yapmadan), -erek/-arak (yaparak), -ip (yapıp).
- Fiilin yaptığı eylemin zamanını, sebebini, koşulunu veya tarzını belirtir.
Örnek:
Okula giderken yağmur başladı. (giderken = zarf-fiil, zaman belirtir)
Örnek:
Kapıyı çalıp içeri girdi. (çalıp = zarf-fiil, arka arkaya iki eylem)
Nasıl ayırt ederim? Pratik yollar:
- Sözcük cümlede isim görevi görüyorsa (özne, nesne), isim-fiildir.
- Sözcük bir ismi niteliyorsa (hangi? ne zaman? kim?), sıfat-fiildir.
- Sözcük cümlenin yüklemiyle zaman/koşul/niyet/şekil ilişkisi kuruyorsa zarf-fiildir.
İpucu:
Bir deneme: fiilimsiye “bir şey” eki (-ı, -i, -u) ekleyebiliyorsan genelde isim-fiildir; bir ismi hemen önüne koyup “hangi?” diye soruyorsan sıfat-fiil; cümlede zaman/koşul sorularına cevap veriyorsa zarf-fiil düşün.
Bazı örnek cümlelerle karşılaştırma:
- İsim-fiil: Yemek yapmak keyiflidir. (yapmak = isim-fiil)
- Sıfat-fiil: Yapılan yemek lezzetliydi. (yapılan = sıfat-fiil)
- Zarf-fiil: Yemek yaparken telefon çaldı. (yaparken = zarf-fiil)
Yapısal notlar ve sık hatalar
Yaygın Hata:
“-ma/-me” ekiyle olumsuzluk eki karıştırılır. “Yapma!” (olumsuz emir) ile “Yapma sevinci” (isim-fiil) farklıdır; anlamı bağlama göre çöz.
Yaygın Hata:
“-ıp/-ip” bağlaç eki yazımında bazen kesme işareti kullanılıp yanlış ayrılır; ekler bitişik yazılır: “gidip geldi”, “ayıp edip” gibi.
Diğer ipuçları
İpucu:
Fiilimsi ekleri sözcüğe bitişik gelir ve ayrı yazılmaz. Ayrıca fiilimsiler şahıs eki almaz; yüklem gibi çekimlenmezler.
Kısa özet:
- Fiilimsi = fiilden türeyen, yüklem olmayan kelimeler.
- Üç tür: isim-fiil (isim görevinde), sıfat-fiil (sıfat görevinde), zarf-fiil (zarf/bağ görevinde).
- Ekleri tanımak ve cümledeki görevine bakmak türünü bulmaya yardımcı olur.
🤔 İlgili Sorular:- Bu bilgi gerçek hayatta ne işime yarayacak?
- İsim-fiil, sıfat-fiil ve zarf-fiili bir cümlede nasıl hızlıca ayırt ederim?
- Fiilimsilerin yazımı ve ekleriyle ilgili sık yapılan yazım hataları nelerdir?