İç gelişim ve dış gelişim hayvanlarda embriyonun (yavrunun) nerede ve nasıl geliştiğini anlatan iki farklı yoldur. Aşağıda basit ve anlaşılır şekilde açıklıyorum.
İç gelişim (internal development)
- Tanım: Embriyo annenin vücudu içinde gelişir. Yavrular anne bedeninden koruma ve çoğunlukla besin alarak büyür.
- Türleri:
- Vivipar (canlı doğuranlar): Embriyo plasenta veya benzeri bir yapı aracılığıyla anneye bağlı kalarak gelişir ve canlı doğar (ör. insanlar, köpekler, kediler, filler).
- Ovovivipar (yumurta anne içinde çatlar): Dişi vücudunda yumurta içinde gelişir; yumurta anne içinde çatlayıp ya da doğum anında çatlamış olarak doğar (ör. bazı köpekbalıkları, bazı yılan türleri).
- Özellikler: Daha fazla koruma, yavru genellikle daha gelişmiş doğar, gebelik süresi değişkendir.
Örnek:
Örnek: İnsanlarda embriyo anne rahminde gelişir; plasenta yoluyla beslenir ve hamilelik sonunda canlı doğum gerçekleşir.
İpucu:
İç gelişim = embriyo annenin içinde gelişir; bunu böyle aklında tutmak en kolay yoldur.
Dış gelişim (external development)
- Tanım: Embriyo annenin (veya babanın) vücudu dışında, genellikle yumurta içinde gelişir. Yumurta ortamda (suda, yerde, yuva içinde) gelişir.
- Türleri:
- Ovipar (yumurtlayanlar): Dişi yumurta bırakır; yumurta dışarıda gelişir ve daha sonra yavru çıkar (ör. kuşlar, çoğu sürüngen, birçok böcek ve balık türü).
- Birçok balık ve amfibi türünde döllenme de dışarıda olur (erkek spermaları suya bırakır ve yumurta su içinde döllenir).
- Özellikler: Yumurtalar çevreye bağımlıdır (sıcaklık, nem, su); genellikle daha fazla yumurta bırakılır çünkü başarı şansı daha düşüktür; bazı türler yumurtaları korur veya saklar.
Örnek:
Açıklayıcı örnek: Kurbağalarda dişi suya yumurta bırakır, sperm suya salınır ve döllenme su içinde olur; yumurtadan çıkıp iribaş (tadpole) gelişir.
İç gelişim ile dış gelişim arasındaki karışıklıkların giderilmesi
- İç döllenme / dış döllenme ile karıştırma: Döllenme (spermin yumurtayı döllemesi) ile gelişim (embriyonun nerede büyüdüğü) ayrı şeylerdir. Örneğin penguenlerde döllenme içte olur ama gelişim dışarıda (yumurta içinde) gerçekleşir.
Yaygın Hata:
Birçok öğrenci "iç gelişim = iç döllenme = canlı doğum" diye düşünür. Oysa iç döllenme iç gelişimle birliktelik gösterebilir ama iç gelişim her zaman canlı doğum anlamına gelmez (ovovivipar örnekleri gibi).
Neden farklı stratejiler vardır?
- Koruma ve beslenme açısından iç gelişim daha avantajlıdır; dış gelişim ise daha fazla yavru üretip çevresel fırsatlardan yararlanmayı sağlar. Ayrıca çevre koşulları (su, sıcaklık, yırtıcılar) hangi yöntemin avantajlı olduğunu belirler.
İpucu:
Dış gelişim yapan hayvanlar genellikle çok sayıda yumurta verir; iç gelişim yapanlarda ise daha az ama daha gelişmiş yavru doğma eğilimi vardır.
Özet:
- İç gelişim: Embriyo anne içinde gelişir (vivipar veya ovovivipar). Örnek: insan, köpek, bazı köpekbalıkları.
- Dış gelişim: Embriyo anne dışında yumurta içinde gelişir. Örnek: tavuk, penguen, kurbağa, çoğu balık.
🤔 İlgili Sorular:- Bu bilgi gerçek hayatta ne işime yarayacak?
- Hangi hayvanlar ovovivipar (yumurta anne içinde çatlayan) örneğine girer?
- İç gelişim yapan hayvanlarda embriyo anneye nasıl beslenir (plasenta nedir)?