Hap Bilgi Oturumu

Merhaba, bana Türkçe ile ilgili ne sormak istersin?

Ek-fiil nedir: İsim veya sıfat köklerine “olma/bulunma” anlamı ekleyen küçük fiil eki ya da eki-fiil biçimleridir. Yani bir kelimeyi (“o bir doktor”) cümlede yüklem hâline getirirken kullandığımız “olmak” anlamını taşırlar. Türkçede ek-fiil genellikle sözcüğe eklenmiş hâlde görünür ve kişiye/zamana göre değişir.

Nasıl çalışır — örneklerle:
- Ben öğrenciyim. (öğrenci + ek-fiil + şahıs eki: -yim → “öğrenciyim”)
- O mutluydu. (mutlu + ek-fiil geçmiş: -du → “mutluydu”)
- Hava soğukmuş. (soğuk + ek-fiil rivayet/duyulan geçmiş: -muş → “soğukmuş”)



Bazı ek-fiil biçimleri sık kullanılır:
- Şimdiki/varlık için: -im / -sin / (çoğu kez üçüncü tekilde ayrı bir ek görünmez) → “ben öğrenciyim, sen öğretmensin”
- Geçmiş için: -di / -dı / -du / -dü → “o mutluydu”
- Rivayet/duyulan geçmiş için: -miş → “gelmiş” (burada isim/sıfatla da olur: “hasta imiş” gibi)
- Kesinlik/yalın bildirimde üçüncü şahıs için -dir, -dır, -dur, -dür (resmi/veya genel doğruluk belirtir): “O doktordur.”



Nerede kullanılır: İsim ya da sıfat kökünü yüklem yapmak istediğinde (yani “...dır/di/miş gibi” anlamı gerektiğinde). Fiil kökleri zaten yüklem oldukları için onlara ek-fiil gerekmez.



Kısa özet:
- Ek-fiil: isim/sıfatlara “olmak” anlamı katan ek/ek-fiil.
- Zaman ve kiplere göre farklı şekiller alır (şimdiki/geçmiş/rivayet vb.).
- Yazımda bitişik yazılır ve şahıs ekleriyle birlikte kullanılır.

Güzel bir soru — farkı netleştirelim.

Ek-fiil (kopula)
- Ek-fiil, isim veya sıfat köküne eklenen küçük bir çekim ekidir; ayrı bir sözcük değildir. Temel işi, isim/sıfatı cümlenin yüklemi hâline getirip zaman/kip/şahıs bilgisi vermektir.
- Görünüşü ek şeklindedir: -(y)im, -sin, -(dir), -di, -miş vb.


Yardımcı fiil (etmek / eylemek / olmak vb.)
- Yardımcı fiiller gerçek fiillerdir; bağımsız sözcük olarak kullanılırlar. Başka bir isimden veya sıfattan fiil yapabilirler ya da başka bir fiille birleşip anlamı/kipi/etkisi değiştirebilirler.
- Örneğin “şikâyet etmek”, “teşekkür etmek”, “davet etmek” gibi ifadelerde “etmek” ayrı bir fiildir ve çekimlenir: şikâyet ettim, teşekkür ediyoruz, davet ettiler.


Aradaki temel farklar (kısa)
- Biçim: Ek-fiil ek şeklindedir (bitişik, kelimeye yapışır). Yardımcı fiil ayrı bir kelimedir ve çekimli fiil gibi davranır.
- İşlev: Ek-fiil isim/sıfat yüklemlerine “olmak” anlamı ve zaman/kip verir. Yardımcı fiil isimleri fiile dönüştürür veya fiille birleşerek yeni anlam/kip oluşturur.
- Çekim: Ek-fiilin kendisi ek olarak görünür ve şahıs/zaman ekleriyle biter. Yardımcı fiil kendi başına çekimlenir (et- / etti- / ediyor- vb.).





Kısa özet: Ek-fiil = isim/sıfata bitişen “olmak” anlamı taşıyan ek. Yardımcı fiil = ayrı bir fiil (etmek/eylemek/olmak vb.) olup isimleri fiile çevirir veya fiille birleşir.

Güzel soru — yardımcı fiillerle yapılan birleşik fiilleri ayırt etmek için birkaç pratik kural ve test var. Önce ne olduğuna kısaca bakalım, sonra ayırt etme yollarına geçeriz.

Ne demek?
- Yardımcı fiille yapılan birleşik fiil: Genelde bir isim, sıfat ya da fiil kökünün yanına ayrı bir fiil (ör. etmek, eylemek, olmak, kılmak, vermek, durmak, başlamak, bitirmek vb.) gelerek tek bir eylem/işlem anlamı oluşturduğu yapı. Örnek: “teşekkür etmek”, “davet etmek”, “söz vermek”, “mutlu olmak”, “güven vermek”, “yürümeye başladı”.

Nasıl ayırt ederim? (Pratik testler)
1) Yazım / ayrılık testi
- Yardımcı fiiller genelde ayrı bir kelime olarak görünür: “teşekkür etmek”, “mutlu olmak”.
- Ek-fiil ise sözcüğe bitişik bir ektir: “öğrenciyiz”, “mutluydu”.


2) Çekim ve çekim yeri testi
- Yardımcı fiilde çekim (zaman, olumsuzluk, kişi) genellikle yardımcı fiile gelir: “teşekkür ediyoruz”, “teşekkür etmedi”.
- Ek-fiilde zaman/şahıs eki doğrudan isim/sıfata eklenir: “öğrenciyim”, “mutluydu”.


3) Kaldırma testi (ana öğeyi çıkarmak)
- Eğer yardımcı fiili çıkarırsanız geriye bir isim/sıfat kalır: “teşekkür etmek” → “teşekkür” (isim). Bu durumda yardımcı fiildir.
- Ek-fiilde ana öğe isim/sıfat olarak kalırsa da (ama ek-fiil kaldırılınca yüklem olmaz): “öğrenci” tek başına yüklem olmaz; ek-fiil eklendiğinde yüklem olur. Burada fark diğer testlerle birlikte değerlendirilir.

4) Olumsuzluk/negasyon testi
- Yardımcı fiillerin olumsuzu genellikle yardımcı fiile gelir: “yardım etmiyor”, “teşekkür etmedi”.
- İsim/sıfat yüklemlerinin olumsuzu çoğunlukla “değil” ile yapılır: “öğrenci değilim”, “mutlu değil”.


5) Anlam/işlev testi
- Yardımcı fiil, isme/ sıfata eylem (fiil) anlamı katar veya eylemle ilgili yönergeler/ince nüanslar (başlamak, bitirmek, vermek vs.) ekler: “yürümeye başladı”, “söz verdi”.
- Ek-fiil temel olarak “olmak” anlamı verir (varlık/durum, zaman): “mutluydu”, “öğrenciyiz”.

Ek açıklamalar ve örnek karşılaştırmaları
- “Mutlu oldu” vs “mutluydu”: “mutlu oldu” — “olmak” burada ayrı fiil olarak kullanılmıştır (bir değişme/olay: mutlu hale geldi). “Mutluydu” ise ek-fiil ile geçmiş durumu anlatır.
- “Teşekkür etti” — “teşekkür” isim, “etmek” yardımcı fiildir; “teşekküretti” gibi bir yapı yoktur.






Kısa özet:
- Yardımcı fiiller ayrı sözcüklerdir ve çekimlenir; ismi/sıfatı eyleme çevirir veya eyleme nüans katar.
- Ek-fiil ise isim/sıfata bitişik çekim ekidir ve genelde “olmak” anlamı taşır (durum/varlık/tarihsel kip).

Elbette — birleşik zamanlı fiilleri basit ve anlaşılır şekilde anlatalım.

Ne demek birleşik zaman?
- Birleşik zamanlar, bir fiilde birden fazla zaman/kip veya yardımcı öğenin bir araya gelmesiyle oluşan zamanlardır. Yani fiile tek bir kip ekiyle yetinilmeyip başka bir zaman eki veya yardımcı yapı daha eklenir. Bu sayede “-mıştı” (çoktan olmuştu), “gelecekti” (gelecekti/olacaktı), “yapıyor olacak” (gelecek zamanda süregelme) gibi nüanslar verilir.

İki temel yol
1) Fiil köküne birden çok kip/zaman/çatı eki getirilmesi:
- Örnek: yapıyor + du → yapıyordu (geçmişin hikâyesi / past continuous)
- Örnek: yapmış +tı → yapmıştı (past perfect / “çoktan yapmıştı”)
2) Yardımcı fiil ya da olma/etme gibi ek fiillerle oluşturulan yapılar:
- Örnek: yapmış + olacak → yapmış olacak (future perfect / “yapmış olacak” = “yapmış olacaklar” = “yapmış olacak”)

Sık karşılaşılan birleşik zaman örnekleri (formül + anlam)
- Yapıyordu = yapmak + -ıyor + geçmişin eki (-du) → “yapıyordu”: geçmişte süreklilik / “yapıyordu = was doing”


- Yapmıştı = yapmak + -miş + geçmişin eki (-ti) → “yapmıştı”: geçmişte tamamlanmışlık (had done)


- Yapacaktı = yapmak + -acak + geçmişin eki (-tı) → “yapacaktı”: geçmişte söylenen gelecek / “was going to” / “would”


- Yapıyor olacak = yapmak + -ıyor + olacak → “yapıyor olacak”: gelecek zamanda süregelme / “will be doing”


- Yapmış olacak = yapmak + -miş + olacak → “yapmış olacak”: gelecekte bir işin bitmiş olacağını belirtir / future perfect “will have done”


- Gelecekti/geleceğimdi türü yapılar: gelecek kipine geçmiş eki eklenerek elde edilen “gelecekti” gibi formlar, geçmişte söylenen bir geleceği anlatır (future-in-past).


- Koşul ve dilekli birleşikler: “yapmış olsaydı”, “yapmış olurdu” gibi yapılar da birleşik zaman/kip etkisi verir (şartın geçmişi, varsayımsal sonuçlar).


Nasıl tanırsınız? (pratik ipuçları)
- Bir fiilde birden fazla zaman/kip eki/sözcüğü var mı bakın (ör. -iyor + -du, -miş + -ti, -acak + -tı). Varsa birleşik zamandır.
- Anlamına bakın: “was doing”, “had done”, “will have done”, “was going to do” gibi İngilizce karşılıkları varsa genelde birleşiktir.


Yalnız dikkat: bazı yapılar ek-fiil (isim/sıfat yüklemleri) ile karışabilir. Örneğin “mutluydu” bir ek-fiil ile geçmiş durum bildirir, ama “mutlu oldu” ise “olmak” yardımcı fiil olarak ayrı eylem ifade eder; anlam farkını ayırt etmek önemli.


Kısa özet
- Birleşik zamanlı fiiller birden fazla zaman/kip eki veya yardımcı yapı içerir.
- Anlam olarak geçmişin geçmişi (had), geçmişte söylenen gelecek (would/was going to), gelecekte tamamlanmışlık (will have) veya süreklilik + geçmiş gibi nüanslar verir.
- Eklere bakmak ve anlamsal karşılığını düşünmek en hızlı ayırt etme yoludur.

Tabii — fiillerle ilgili kısa, 10 soruluk bir test hazırladım. Cevapları ayrı bir kâğıda veya bilgisayarda yazabilirsin.





1) Aşağıdaki cümlenin yüklemini bulun:
"Ayşe dün kütüphaneye gitti."

2) Bu fiil hangi zamanda?
"Ali ödevini yapıyordu."

3) Bu yapı ek-fiil mi yoksa yardımcı fiil mi? (Belirtiniz)
"O mutluydu."

4) Aşağıdaki cümleyi olumsuz hâle getirin:
"Sınavı kazandı."

5) Aşağıdaki cümleyi edilgen (passive) hâle çevirin:
"Öğrenciler projeyi bitirdi."



6) Bu cümledeki "yüzmeyi" hangi fiilimsi türüdür? (isim-fiil/mastar/ortaç vb.)
"Yüzmeyi öğrenmek istiyorum."

7) Aşağıdaki fiil hangi birleşik zamandır? (Adını yazınız)
"Toplantı başlamıştı."

8) Cümledeki yardımcı fiili bulun:
"Teşekkür etti."

9) Aşağıdaki sözcüğün kökünden fiil yapınız (yardımcı fiil kullanarak):
"davet (→ _______)"

10) Aşağıdaki cümlenin gelecek zaman olumsuzunu yazın:
"Yarın geleceğim."

Elbette — kısa anahtar:

1) Yüklem: "gitti"
2) Zaman: şimdiki zamanın geçmişi / geçmişte süreklilik ("yapıyordu")
3) Tür: Ek-fiil
4) Olumsuz: "Sınavı kazanmadı."
5) Edilgen: "Proje öğrenciler tarafından bitirildi."
6) "yüzmeyi": İsim-fiil (mastar kullanımı)
7) Zaman: "başlamıştı" = -miş + -ti, geçmişin geçmişi / geçmişte tamamlanmışlık (past perfect)
8) Yardımcı fiil: "etmek" (etti)
9) "davet" → "davet etmek"
10) Gelecek zamanın olumsuzu: "Yarın gelmeyeceğim."