Kök (dilbilgisinde) ne demek, nasıl bulunur ve gövdeyle farkı nedir — adım adım ve örneklerle açıklayayım.
1) Kök nedir?
- Kök, bir kelimenin anlamlı en küçük parçasıdır; daha fazla ek çıkarıldığında bile anlamı kalır. Kökün önüne veya sonuna ekler gelebilir, ama kök kendisi ek almadan var olan bir anlam taşır.
Örnek:
Örnek: "gül" kelimesinde "gül" köktür. "Güllerimizden" kelimesinde de kök "gül"dür.
2) İsim kökü ve fiil kökü
- İsim kökü: nesne, kişi, kavram adını veren kökler (ör. "ev", "kitap", "göz").
- Fiil kökü: eylem kökleri (ör. "gel", "yaz", "oku").
Örnek:
"yazmak" kelimesinde kök "yaz" (fiil kökü). "yazar" kelimesinde kök yine "yaz"dır.
3) Gövde ne demek? Kök ile farkı
- Gövde, kökün üzerine türetme ekleri (yapım ekleri) gelmiş hâlidir; yani türetilmiş ama çekim ekleri almamış biçim. Gövde kök + yapım eki(ler) içerir.
Örnek:
Örnek: "kitap" kök. "kitapçı" kelimesinde "-çı" yapım eki gelmiş; burada gövde "kitapçı"dır. Bu gövdeye çoğul eki (-lar) gelince "kitapçılar" olur ve -lar çekim ekidir.
4) Kelimeyi parçalarken izlenecek kolay yol (adım adım)
- Önce kelimeyi söyleyip anlamına bak: temelde hangi basit kelimeyi söylüyor?
- Sonra çekim eklerini çıkar (çoğul, iyelik, hal ekleri: -lar, -im, -i, -e, -de, -den vb.).
- Kalan kısım eğer hâlâ yapım eki içeriyorsa gövde olur; en uçta kalan en küçük anlamlı parça köktür.
Örnek:
"Güzelleştiremediklerimizden"u ele alalım.
1) Çekim eklerini çıkar: -imiz (iyelik), -den (hal) -> "güzelleştiremedikler"
2) Çekim öncesi son hâl: "güzelleştiremedik" (olumsuz/edilgen vs zaman eki karmaşığı) — burada "-leştir" yapım eki, kök "güzel".
Kök: "güzel", gövde: "güzelleştir" (güzel + -leştir yapım eki).
5) Önemli ipuçları
İpucu:
Sıklıkla önce çekim eklerini (çoğul, iyelik, hâl) çıkarmayı dene; bu işlem kökü bulmayı kolaylaştırır.
İpucu:
Yapım ekleri (isimden fiil, sıfattan isim yapan ekler) kökü değiştirir; bu yüzden gövdeyi ayırırken önce çekim eklerini kaldır.
6) Yaygın hatalar
Yaygın Hata:
Hata: Kelimenin tamamını kök sanmak (ör. "kitapçı"yı kök saymak). Doğru: kök "kitap", "-çı" yapım ekiyle gövde oluşur.
Yaygın Hata:
Hata: Yapım eki ile çekim ekini karıştırmak. Yapım ekleri kelimenin anlamını veya türünü değiştirir; çekim ekleri ise sözcüğü cümledeki görevine göre değiştirir.
7) Kısa örnek listesi (hızlı çözüm)
- "evlerimizde": kök = ev; çekim ekleri = -ler (çoğul), -imiz (iyelik), -de (bulunma hâli).
- "koşuyordu": kök = koş; çekim ekleri = -u (zaman/kip eki), -yor (şimdiki), -du (geçmişin hikâye eki) — burada kök "koş".
- "bilgisayarcı": kök = bilgi + sayar mı diye düşünme; gerçek kök "bilgi" ve "-sayar" birleşimi değil; "bilgisayar" türemiş bir sözcüktür (bilgi + say + ar gibi bölünmez biçimde kabul edilir), sonra "-cı" yapım eki gelir. Bazen bileşik ya da türetilmiş kelimelerde dikkatli ol.
Özet: Kök, kelimenin anlamını taşıyan en küçük parçadır. Gövde ise köke yapım (türetme) ekleri gelmiş hâlidir. Önce çekim eklerini çıkar, sonra geriye kalan parça kök veya gövdeyi gösterir.
🤔 İlgili Sorular:- Bu bilgi gerçek hayatta ne işime yarayacak?
- Kökü daha hızlı bulmak için hangi ekleri önce çıkarmalıyım?
- "Çalıştırılmıştık" kelimesinin kökünü ve gövdesini nasıl bulurum?