Hap Bilgi Oturumu

Merhaba, bana Fen Bilimleri ile ilgili ne sormak istersin?

"Tek atomlu" (monatomik) demek, bir maddeyi oluşturan temel parçacıkların tek bir atomdan oluştuğu anlamına gelir. Yani o maddeyi oluşturan her bir parçacık bağımsız bir atomdur; atomlar birbirine kovalent veya başka bir moleküler bağla bağlanıp ikili/üçlü gruplar yapmamıştır.

Örnek olarak, asal (soygaz) elementler genelde tek atomlu halde bulunurlar: helyum (He), neon (Ne), argon (Ar) gibi. Buna karşılık oksijen (O2) veya nitrojen (N2) gibi gazlar iki atomlu (diatomik) moleküller hâlindedir; yani her parçacık iki atomdan oluşur.







Kısa özet:
- Tek atomlu = parçacık başına 1 atom.
- En yaygın örnekler asal gazlardır.
- Diatomik veya poliatomik maddeler birden fazla atomdan oluşur (O2, CO2 gibi).

Güzel soru — basitçe söylemek gerekirse, bir elementin tek atomlu (monatomik) mı yoksa moleküler (diatomik/poliatomik) mı olduğunu anlamak için önce o elementin doğada hangi biçimde bulunduğuna ve hangi tür bağlar kurduğuna bakarız. Adım adım yapabileceklerin:

1. Tanımı hatırla:
- Tek atomlu (monatomik): Parçacıklar tek bir atomdan oluşur (örneğin He atomu).
- Moleküler: Parçacıklar birden fazla atomun bağlanmasıyla oluşan moleküllerdir (ör. O2, N2, S8).

2. Periyodik tabloya bak:
- Soygazlar (8. grup: He, Ne, Ar, Kr, Xe, Rn) normal şartlarda tek atomlu bulunur. Bunlar monatomiktir.
- Bazı elementler doğada her zaman iki atomlu molekül hâlinde bulunur: Hidrojen, Azot, Oksijen, Flor, Klor, Brom, İyot. (Bunların element hâli H2, N2, O2, F2, Cl2, Br2, I2’dir.)

3. Elementin türünü düşün:
- Metaller genelde atomik örgü (metalik bağlarla kristal yapılar) oluşturur; bunları “moleküler” saymak doğru olmaz—atomlardan oluşan düzenli bir katıdır.
- Kükürt (S), fosfor (P) gibi bazı ametaller poliatomik moleküller (S8, P4) oluşturur.
- Karbonun bazı formları (elmas, grafit) büyük ağ (network) yapısıdır; tek tek moleküller hâlinde değildir.

4. Fiziksel hâle ve kaynama/erime noktalarına bak:
- Gaz hâlinde, eğer element soygaz ise monatomiktir. Gaz hâlindeki ama yüksek kaynama noktası olanlar genelde molekülerdir (ör. O2, N2).
- Katı hâlde düşük moleküler ağırlıklı elementler genelde moleküler veya ağ yapılı olabilir—hangi durumda olduğunu tablo veya kaynak söyleyecektir.

5. Gelişmiş yöntemler (daha ileri düzeyde):
- Kütle spektrometresi veya spektroskopi ile gazın kütle/sağlanan spektrumuna bakarak atomik mı moleküler mi olduğu anlaşılır.
- Gaz yoğunluğu ölçümüyle (vapor density) molekül ağırlığı bulunup atomik kütle ile karşılaştırılabilir.







Kısa özet:
- Önce periyodik tablo ve elementin standart hâline bak: soygazlar monatomiktir; H, N, O, F, Cl, Br, I genellikle diatomiktir; diğerleri moleküler, ağ yapılı veya metalik kristal olabilir.
- İhtiyaç olursa kaynak (ders kitabı veya güvenilir kimya kaynağı) kontrol ederek o elementin “standard state” (standart hâl) bilgisine bak.

Kovalent bağ (eşleşmiş bağ) demek, iki atomun ortaklaşa elektron çifti paylaşarak birbirine bağlanmasıdır. Genelde ametaller arasında olur; atomlar elektron verip almaktan (iyonlaşmaktan) ziyade, elektronları paylaşarak her iki atomun da daha kararlı (çoğu zaman oktet kuralına uyan) hâle gelmesini sağlar.

Nasıl işler — adım adım:
- Her atomun dış enerji seviyesinde belirli sayıda elektron olur. Atomlar kararlı olmak için genelde 8 elektrona (H için 2) ulaşmak ister.
- İki atom bir veya daha fazla elektron çiftini paylaşır. Paylaşılan her bir elektron çifti bir bağ (bağlama) oluşturur.
- Tek bağ = 1 paylaşılan elektron çifti (ör. H–H, H2)
- Çift bağ = 2 paylaşılan çift (ör. O=O, O2)
- Üçlü bağ = 3 paylaşılan çift (ör. N≡N, N2)
- Paylaşım eşit olursa (elektronegatiflik farkı çok küçük) bağ apolar kovalent; fark orta büyüklükteyse bağ polar kovalent (elektronlar bir tarafa daha yakın olur). Çok büyük fark varsa bağ daha çok iyonik karakter gösterir.



Kovalent bağın özellikleri (genel bakış):
- Moleküller oluşturur (H2, O2, CO2, CH4 vb.).
- Genelde düşük erime/ kaynama noktaları (küçük moleküller) ama ağ yapı (elmas, SiO2) gibi kovalent ağlarda çok yüksek erime noktası olur.
- Elektrik akımını iletmezler (çoğu durumda); çözündüğünde iyonlaşmayanlar elektrik iletmez.





Kısa özet:
- Kovalent bağ = elektron paylaşımıyla oluşan bağ; genelde ametallerde görülür.
- Tek/çift/üçlü bağlar paylaşılan elektron çiftlerinin sayısını gösterir.
- Bağın polar veya apolar olması elektronegatiflik farkına bağlıdır.

"Oda kılığı" (oda sıcaklığı) genellikle yaklaşık 20–25 °C ve 1 atm basınç demektir. Ametaller (nonmetaller) bu koşullarda farklı hâllerde bulunabilir — hepsi tek tip değildir. Kısaca:

- Gaz halinde olanlar: Birçok hafif ametal oda sıcaklığında gazdır. Örnekler: hidrojen (H2), azot (N2), oksijen (O2), flor (F2), klor (Cl2) ve soygazlar (He, Ne, Ar vb.).
- Sıvı halde olanlar: Oda sıcaklığında sıvı olan ametal sayısı çok azdır; en bilinen örnek brom (Br2)dir.
- Katı halde olanlar: Birçok ametal katıdır; örnekler karbon (C — elmas/grafit), kükürt (S8), fosfor (P4), iyot (I2), selenyum.

Ametallerin hangi hâlde olduğu, atomların veya moleküllerin nasıl bağlandığına bağlıdır:
- Tek atomlu veya küçük moleküllü gazlar (ör. O2, N2, soygazlar) zayıf moleküller arası etkileşimlere sahip olduğu için gaz olur.
- Büyük moleküllü yapılar (S8) veya güçlü ağ bağları (elmas) katı oluşturur.
- Halojenler aynı grup olduğu hâlde artan atom büyüklüğüne göre F2 ve Cl2 gaz, Br2 sıvı, I2 ise katı olur.







Kısa özet:
- Ametaller oda kılığında gaz, sıvı veya katı olabilir; hangi hâlde oldukları atom/molekül yapısına bağlıdır.
- Soygazlar genelde gaz, halojenlerin fiziksel hâli grupta yukarıdan aşağı değişir, bazı ametaller ağ yapılı ve katı olabilir.