Tamam — deneylerde değişkenlerin ne olduğu çok önemli ve kolayca öğrenilebilir. Aşağıda bağımsız, bağımlı ve kontrol edilen değişkenlerin ne olduğunu, nasıl bulunacağını ve örneklerle nasıl uygulanacağını anlatıyorum.
Bağımsız değişken (manipüle edilen): Deneyde araştırıcının bilerek değiştirdiği tek şey. Bu değişiklik, deneyin nedeni olarak düşünülür — “ben bunu değiştiriyorum” kısmı.
Bağımlı değişken (ölçülen): Bağımsız değişkendeki değişime bağlı olarak ölçtüğün sonuçtur. Deneyin gözlemlenen etkisi veya çıktısıdır — “bunun nasıl değiştiğini ölçüyorum.”
Kontrol edilen değişkenler (sabit tutulanlar): Deney sırasında sabit tuttuğun tüm diğer etkenler. Bunlar, sonuçtaki farklılıkların sadece bağımsız değişkenden kaynaklanmasını sağlar.
Örnek:
Örnek 1 — Bitki deneyi: Eğer bitkilerin farklı miktarda güneş ışığı almasının büyümeye etkisini inceliyorsan:
- Bağımsız değişken: Bitkilere verilen günlük güneş ışığı süresi (örneğin 2 saat, 6 saat, 10 saat).
- Bağımlı değişken: Bitkilerin belirli süre sonra boyu (cm ile ölçersin).
- Kontrol edilen değişkenler: Toprak türü, sulama miktarı, kullanılan bitki türü, saksı büyüklüğü, sıcaklık gibi her birinin aynı tutulması gerekir.
İpucu:
Grafikte her zaman bağımsız değişkeni x eksenine, bağımlı değişkeni y eksenine koy. Hipotez kurarken “Eğer …(bağımsız değişken)... ise, o zaman …(bağımlı değişken)... olacaktır.” şeklini kullanmak hatırlamayı kolaylaştırır.
Nasıl tanırsın — pratik yöntemler:
- Deneyi düşünürken “Ben neyi değiştireceğim?” diye sor. Cevap bağımsız değişkendir.
- “Neyi ölçeceğim veya gözlemleyeceğim?” — bu bağımlıdır.
- Deney sonuçlarını etkileyebilecek ama değiştirmek istemediğin tüm faktörleri yaz ve sabit tut; bunlar kontrol edilenlerdir.
Yaygın Hata:
Çok yapılan hata: Aynı anda birden fazla bağımsız değişkeni değiştirmek. Bu durumda hangi değişkenin sonucu etkilediğini bilemezsin. Diğer bir hata bağımlı ve bağımsız değişkenleri karıştırmaktır — “ölçtüğün” sonuç her zaman bağımlıdır, “değiştirdiğin” şey bağımsızdır.
İkinci bir örnek kısa:
Örnek:
Örnek 2 — Şekerin sıcaklıktaki çözünmesi: Suyu farklı sıcaklıklara getirip içine aynı miktarda şeker atan bir deneyde
- Bağımsız: Su sıcaklığı,
- Bağımlı: Bir dakikada veya belirli sürede çözünen şeker miktarı veya tamamen çözünme süresi,
- Kontroller: Su miktarı, şeker tanecik büyüklüğü, karıştırma yapılıp yapılmaması.
Son olarak, deney planlarken şu adımları takip et:
1. Neyi öğrenmek istediğini yaz.
2. Bağımsız değişken olarak sadece bir şeyi seç.
3. Ölçülebilir bir bağımlı değişken belirle.
4. Tüm diğer etkenleri listeleyip sabit tut.
5. Tekrarlı ölçümler yaparak (aynı koşullarda birkaç kez deneyerek) daha güvenilir sonuç al.
İpucu:
Deneyi tasarlarken bir tablo oluştur: her sütun bir değişken (bağımsız, bağımlı, kontrol) ve satırlar deneme grupları olsun — karışıklığı önler.
🤔 İlgili Sorular:- Bu bilgi gerçek hayatta ne işime yarayacak?
- Bağımsız değişkeni nasıl seçerim?
- Bir deneyde kaç tane kontrol edilen değişken olmalıdır ve nasıl listelemeliyim?