Kısa ve açıklayıcı not — Kip ve zaman kayması
Kip (fiil kipi)
- Kip, fiilin gerçekleşme biçimini ve konuşanın tutumunu gösterir. Türkçede iki ana grup vardır: zaman (bildirme) kipleri ve dilek kipleri.
- Örnek bazı kipler ve ekleri:
- Geniş zaman (alışkanlık/genel doğru): -r (yapar)
- Şimdiki zaman (süreklilik): -iyor (yapıyor)
- Gelecek zaman: -ecek/-acak (yapacak)
- Geçmiş zaman (bildiren): -di/-dı (yaptı)
- Öğrenilen geçmiş (rivayet/sonradan öğrenilen): -miş (yapmış)
- Şart kipi: -se/-sa (gelirse)
- Gereklilik: -meli/-malı (yapmalı)
- İstek: -e/-a veya -eyim/-ayım (gideyim)
- Emir kipi: (gel!, yap!) — ikinci tekil kişi biçimleri
Örnek:
Geniş zaman: "Her gün ders çalışır."
Şimdiki zaman: "Şu anda ders çalışıyor."
Gereklilik: "Ders çalışmalısın."
Zaman kayması (tense shift / dolaylı anlatım)
- Zaman kayması en çok dolaylı anlatımda (birinin sözlerini aktarmada) görülür: doğrudan konuşmadaki zaman cümle aktarıldığında genelde bir "geri kayma" olur.
- Genel kural: Aktaran cümle geçmiş zamanda ise, aktarılan cümledeki zamanlar genellikle bir kademe geriye çekilir.
- Şimdiki zaman (-iyor) → geçmiş (genelde -di veya -iyordu ile aktarılır): "Geliyorum" → "Geliyormuş" değilse "geliyordu/gelmiş" bağlama göre.
- Geniş zaman veya aorist → geçmiş zamanla aktarılabilir: "Her gün giderim" → "Her gün gittiğini söyledi."
- Gelecek zaman → gelecek biçimiyle veya geçmişe kaydırılarak aktarılabilir: "Yarın geleceğim" → "Yarın geleceğini/geleceğini söyledi" veya daha belirgin geçmiş kaymasıyla "geleceğini söyledi."
- Söylenenin kesinliğine göre -miş (rivayet), -di (bildirme) gibi ekler seçilir.
Örnek:
Doğrudan: "Ayşe: 'Şu an yemek yiyorum.'"
Dolaylı: "Ayşe şu an yemek yediğini söyledi." (şimdiki → geçmiş olarak aktarım)
İpucu:
Kısa kural: Aktaran cümle geçmişse (söyledi, dedi), aktarılan cümlenin zamanını bir kademe geriye çekmeyi düşün — ama bağlam önemlidir, bazen orijinal zaman korunur.
Yaygın Hata:
Doğrudan aktarma ile dolaylıyı karıştırmak: "Dedi ki: 'Geliyorum' " demek yanlış aktarım değildir ama dolaylı anlatımda genelde "Geldiğini söyledi" veya "Geliyordu" kullanılır; zaman uyumuna dikkat edilmeli.
Kısa özet:
- Kip = fiilin zamanını ve tutumunu gösteren çekim.
- Zaman kayması = özellikle dolaylı anlatımda ana cümle geçmişse, yan cümlerin zamanının genelde geriye kayması.
🤔 İlgili Sorular:- Bu bilgi gerçek hayatta ne işime yarayacak?
- Dolaylı anlatımda -miş ve -di ekleri arasındaki fark nasıl kolayca ayırt edilir?
- Şart cümlelerinde zaman kayması örnekleri nelerdir?