Merhaba! Fiiller, Türkçede cümlenin temel yapı taşlarından biridir ve sözcük türleri arasında belki de en önemlilerindendir. Bir cümlenin "yargı bildiren" öğesi genellikle fiildir. Şimdi, fiillerin ne olduğunu ve Türkçedeki özelliklerini detaylı bir şekilde inceleyelim.
### Fiiller (Eylemler)
İpucu:
Fiiller, varlıkların yaptıkları hareketleri, içinde bulundukları durumları veya geçirdikleri oluşları (değişimleri) anlatan sözcüklerdir.
Bir cümlede bir işi, oluşu veya durumu, bir zaman ve kişi ekine bağlayarak bildirirler. Örneğin "okumak", "gelmek", "uyumak", "büyümek" gibi sözcükler birer fiildir.
### Fiillerin Özellikleri ve Yapısı
1. **Mastar Hali**: Her fiilin temel, ek almamış bir hali vardır. Bu haller "-mek" veya "-mak" ekleriyle adlandırılır. Bu haline fiilin "mastar hali" denir.
Örnek:
* **Git**mek
* **Sev**mek
* **Oyna**mak
* **Koş**mak
Fiiller, cümle içinde kullanılırken bu mastar hallerinden ekler alarak çekimlenirler.
2. **Çekimli Fiil (Kip ve Kişi Ekleri)**: Fiiller, cümle içinde bir işin ne zaman (zaman kavramı) ve kim tarafından (kişi kavramı) yapıldığını bildiren eklere "çekim eki" denir. Bu eklerle çekimlenmiş fiillere ise "çekimli fiil" denir.
* **Kip Ekleri**: Fiilin hangi zaman diliminde yapıldığını (geçmiş, şimdiki, gelecek, geniş zaman) veya hangi dilek-istek anlamıyla söylendiğini (dilek kipleri: gereklilik, istek, şart, emir) bildiren eklerdir.
Örnek:
* **Oku**-**yor**-um (Şimdiki zaman kipi)
* **Gel**-**di**-n (Görülen geçmiş zaman kipi)
* **Sev**-**meli**-yiz (Gereklilik kipi)
* **Kişi Ekleri**: İşi kimin yaptığını veya kimin durumunda olduğunu belirten eklerdir (ben, sen, o, biz, siz, onlar).
Örnek:
* **Git**-ti-**m** (1. tekil kişi)
* **Oyna**-yor-**sun** (2. tekil kişi)
* **Gel**-ecek-**ler** (3. çoğul kişi)
### Anlamlarına Göre Fiiller
Fiiller, anlattıkları işin, durumun veya oluşun niteliğine göre üçe ayrılır:
1. **Kılış (İş) Fiilleri**:
İpucu:
Bir öznenin isteyerek yaptığı ve genellikle bir nesneyi etkileyen fiillerdir.
Bu fiillere "neyi?" veya "kimi?" sorularını sorduğumuzda cevap alabiliriz. Yani, bu fiiller "nesne" alabilirler.
Örnek:
* **Okumak**: "Kitabı okudu." (Neyi okudu? Kitabı.)
* **Yazmak**: "Mektubu yazdı." (Neyi yazdı? Mektubu.)
* **Taşımak**: "Çantayı taşıdı." (Neyi taşıdı? Çantayı.)
2. **Durum Fiilleri**:
İpucu:
Bir öznenin içinde bulunduğu durumu anlatan fiillerdir.
Bu fiiller, kılış fiillerinin aksine bir nesne almazlar. "Neyi?" veya "Kimi?" sorularına cevap vermezler. Öznenin iradesiyle gerçekleşebilirler ama bir şeyi doğrudan etkilemezler.
Örnek:
* **Uyumak**: "Çocuk uyuyor." (Neyi uyuyor? Kimi uyuyor? Cevap yok.)
* **Oturmak**: "Misafirler salonda oturuyor."
* **Gülmek**: "Kadın yüksek sesle güldü."
Yaygın Hata:
Kılış fiilleri ile durum fiillerini karıştırma! Kılış fiilleri genellikle bir nesneye yönelirken, durum fiilleri öznenin kendi halini anlatır. En iyi ayrım, fiile "onu" zamirini getirerek test etmektir. "Onu oku" (olur), "onu uyu" (olmaz).
3. **Oluş Fiilleri**:
İpucu:
Bir varlıkta zaman içinde kendiliğinden meydana gelen değişimleri anlatan fiillerdir.
Bu fiillerde öznenin iradesinden çok, doğal süreçler ve zamanın etkisiyle gerçekleşen bir "değişim" söz konusudur. Yine nesne almazlar.
Örnek:
* **Büyümek**: "Fidan yıllar içinde ağaç oldu, büyüdü."
* **Yaşlanmak**: "Anneannem her geçen gün daha da yaşlanıyor."
* **Solmak**: "Vazodaki çiçekler solmuştu."
* **Paslanmak**, **Sararmak** gibi fiiller de oluş bildiren fiillerdir.
### Yardımcı Fiiller
Türkçede isim soylu sözcüklerle birleşerek birleşik fiil oluşturan fiillerdir. En yaygın kullanılanları "etmek, olmak, kılmak, eylemek, buyurmak"tır.
Örnek:
* **Yardım etmek** (yardım + etmek)
* **Mutlu olmak** (mutlu + olmak)
* **Telefon etmek** (telefon + etmek)
İpucu:
Yardımcı fiiller, isimlerle birleşerek genellikle yeni bir anlam kazanır ve tek başlarına fiil olma özelliklerinden sıyrılabilirler. Eğer bir isimle birleşirken ses olayı (düşme, türeme) meydan geliyorsa bu birleşik fiiller bitişik yazılır: "Hissetmek" (his + etmek), "Kaybolmak" (kayıp + olmak).
### Özetle
* Fiiller, cümlelerde iş, oluş veya durum bildirirler.
* Her fiilin "-mek/-mak" ekiyle biten bir mastar hali vardır.
* Fiiller, kip (zaman/dilek) ve kişi ekleri alarak çekimlenirler.
* Anlamlarına göre kılış (iş), durum ve oluş fiilleri olarak üçe ayrılırlar. Kılış fiilleri nesne alabilirken, durum ve oluş fiilleri nesne almazlar.
* Yardımcı fiiller, isimlerle birleşerek yeni anlamlı birleşik fiiller oluştururlar.
Umarım bu açıklama fiilleri daha iyi anlamana yardımcı olmuştur. Konuyu pekiştirmek için bir alıştırma yapmak ister misin?
🤔 İlgili Sorular:- Bu bilgi gerçek hayatta ne işime yarayacak?
- Bir fiilin kılış mı, durum mu, yoksa oluş mu olduğunu anlamak için pratik bir yöntem var mıdır?
- "Gülmek" fiili hem istem dışı hem de isteyerek gerçekleşiyor gibi duruyor. Peki bu bir durum fiili midir, yoksa kılış fiili mi? Neden?