Tabii — fiil çekimlerini (Türkçede fiillerin zaman, kip ve kişi ekleriyle değişmesi) sade ve adım adım anlatayım. Hem temel kuralları hem de sık kullanılan çekimleri örneklerle gösteririm. Örnek fiilimiz: "gelmek".
1) Temel yapı
- Fiil kökü/gövdesi + zaman/kip eki + kişi eki
- Olumsuzluk eki: -ma / -me (zaman/kip ekinden önce)
- Soru eki: mi / mı / mu / mü (ayrı yazılır, kip/kişi eklerinden sonra)
İpucu:
Fiilde ekler hep belli bir sır izler: kök → olumsuzluk eki (varsa) → kip/zaman eki → kişi eki.
2) En sık kullanılan zamanlar ve kipler (örnek: gel-)
- Şimdiki zaman (devam eden eylem): -iyor
- Ben geliyorum, Sen geliyorsun, O geliyor, Biz geliyoruz, Siz geliyorsunuz, Onlar geliyor(lar).
Örnek:
Ben şimdi okula geliyorum. (şu anda)
- Geniş zaman (alışkanlık, genel doğrular): -(r) / aorist
- Ben gelirim, Sen gelirsin, O gelir, Biz geliriz, Siz gelirsiniz, Onlar gelir(ler).
Örnek:
Her sabah saat 8'de okula gelirim. (alışkanlık)
- Di’li geçmiş zaman (bildirilen, kesin geçmiş): -di
- Ben geldim, Sen geldin, O geldi, Biz geldik, Siz geldiniz, Onlar geldiler.
Örnek:
Dün derse geldim. (kesin yaşanmış olay)
- Miş’li geçmiş zaman (duyulan/geç öğrenilen): -miş
- Ben gelmişim, Sen gelmişsin, O gelmiş, Biz gelmişiz, Siz gelmişsiniz, Onlar gelmişler.
Örnek:
Öğrenciler gelmişmiş. (duyma/sonradan öğrenme)
- Gelecek zaman: -ecek / -acak
- Ben geleceğim, Sen geleceksin, O gelecek, Biz geleceğiz, Siz geleceksiniz, Onlar gelecekler.
Örnek:
Yarın okula geleceğim. (gelecek planı)
- Emir kipi (2. kişi için kök hâli, diğer kişiler için ekli)
- Sen: gel! — Siz: gelin! — Biz: gelelim!
Örnek:
Hadi gel! (yönlendirme/komut)
- Şart kipi: -se / -sa
- Ben gelirsem, Sen gelirsen, O gelirse, Biz gelirsek, Siz gelirseniz, Onlar gelirlerse.
Örnek:
Sen gelirse ben de gelirim. (koşul)
- Gereklilik kipi: -meli / -malı
- Ben gelmeliyim, Sen gelmelisin, O gelmeli, Biz gelmeliyiz, Siz gelmelisiniz, Onlar gelmeliler.
Örnek:
Sınav için çalışmalısın; çalışmak gerekli: çalışmalısın.
3) Olumsuzluk ve soru yapısı
- Olumsuzluk: köke -ma / -me eklenir, sonra zaman/kip eki gelir.
- gel + me + yor + um → ben gelmiyorum
Örnek:
Bugün gelmiyorum. (olumsuz şimdiki zaman)
- Soru: mi/mı/mu/mü ayrı yazılır ve genelde kişi eklerinden sonra gelir.
- Geliyor musun? / Geldin mi?
Yaygın Hata:
Sık yapılan hata: Olumsuz eki ile zaman eki yer değiştirilirse yanlış olur. Doğru sıra: kök + -ma/-me + zaman eki (örn. *gelmiyorum*, yanlış: *geliyor değilim* yerine kullanılabilir ama sıra çok önemlidir).
4) Kişi ekleri ve ses uyumu
- Kişi ekleri zamana göre farklı görünebilir, en kolay öğrenme yolu örnekleri ezberlemektir (yukarıdaki tüm çekimler).
- Ünlü uyumu (a/e, ı/i/u/ü) kurallarına dikkat edin: -acak / -ecek, -malı / -meli gibi.
- Ara ünsüz (y) bazen kullanılır: gel + iyor → geliyor; kök ünlüyle bitiyorsa kişi eki öncesi y gelir (gel + ecek → geleceğim).
İpucu:
Yeni bir fiil öğrenirken önce kökünü bul, sonra "ben, sen, o, biz, siz, onlar" için birkaç temel zaman (şimdiki, geniş, geçmiş, gelecek) çekimini yaz ve tekrar et.
5) Kısa örnek seti (aynı fiilde farklı kipler)
- Geniş: Ben gelirim.
- Şimdiki: Ben geliyorum.
- Geçmiş (di’li): Ben geldim.
- Geçmiş (miş’li): Ben gelmişim.
- Gelecek: Ben geleceğim.
- Olumsuz (şimdiki): Ben gelmiyorum.
- Soru (geçmiş): Geldin mi?
- Şart: Ben gelirsem…
- Gereklilik: Ben gelmeliyim.
- Emir: Gel!
Yaygın Hata:
Kişi eklerini unutmak veya yanlış yere koymak (ör. "geleceğim" yerine "gelecek ben") sık yapılır; Türkçede kişi eki fiilin sonunda bulunur: "geleceğim".
Son olarak pratik yaparken:
- Önce olumlu basit çekimleri öğren, sonra olumsuz ve soru hallerini ekle.
- Örnek cümlelerle her çekimi kendin kur; fiilin anlamına uygun zamanları seç (alışkanlık için geniş, şu an için şimdiki, kesin geçmiş için -di).
Örnek:
Örnek alıştırma (akılda tutma): "gel" fiiliyle bir hafta boyunca her gün farklı bir çekim yaz: Pazartesi: gelirim, Salı: geliyorum, Çarşamba: geldim, ...
🤔 İlgili Sorular:- Bu bilgi gerçek hayatta ne işime yarayacak?
- Hangi zaman kipini günlük konuşmada en çok kullanırım?
- Olumsuz ve soru eklerini bir arada nasıl düzgün kurarım?