Ek fiil (kopula) nedir?
Ek fiil, Türkçede isim ve sıfat cümlelerinde (yani içinde asıl bir yüklem fiili olmayan cümlelerde) varlık, eşitlik veya durum bildiren “imek” fiilinin aldığı hâllerdir. Yani “Ben öğretmenim.” veya “O mutludur.” gibi cümlelerde asıl yüklem bir isim veya sıfattır; ek fiil o cümleye kişi ve zaman ekler.
Nasıl kullanılır? (Geniş zaman / şimdiki durum)
Kişi ekleri isim veya sıfat köküne eklenir. Ses uyumuna ve kökün sonuna göre ara ses (y) veya kişi işareti (s) gelir.
Temel ek fiil çekimleri (geniş zaman, örnek kök: mutlu / öğrenci / doktor):
- Ben -> -(y)ım / -(y)im / -(y)um / -(y)üm
Örnek:
Ben mutluyum. / Ben öğrenciyim. / Ben doktorum.
- Sen -> -(s)ın / -(s)in / -(s)un / -(s)ün
Örnek:
Sen mutlusun. / Sen öğrencisin. / Sen doktorsun.
- O -> (çoğunlukla hiç ek yok) veya yazıda-tamlayıcı olarak -(d)ır / -(d)ir / -(d)ur / -(d)ür
Örnek:
O mutlu. (konuşma) — O mutludur. (yazı, vurgulu)
- Biz -> -(y)ız / -(y)iz / -(y)uz / -(y)üz
Örnek:
Biz mutluyuz. / Biz öğrenciyiz. / Biz doktoruz.
- Siz -> -(s)ınız / -(s)iniz / -(s)unuz / -(s)ünüz
Örnek:
Siz mutlusunuz. / Siz öğrencisiniz. / Siz doktorsunuz.
- Onlar -> -(l)ar / -(l)er (çoğul) veya daha resmî -dırlar
Örnek:
Onlar mutlular. / Onlar öğrenciler.
Kurallar ve dikkat edilmesi gerekenler
- Ses uyumu uygulanır: e, i, a, ı gibi ünlülere göre uygun ek seçilir.
- Kökün sonu ünlü ise genellikle ara “y” gelir: öğrenci + yim = öğrenciyim; mutlu + yum = mutluyum.
- İkinci tekil şahıs ekinde “s” bulunur: öğretmen + sin = öğretmensin.
- Üçüncü tekil şahıs konuşmada çoğunlukla ek almaz; yazı veya kesinlik gerektiğinde -(d)ır kullanılır: “O öğretmen.” — “O öğretmendir.”
İpucu:
Bir kökün ünlü ile bitip bitmediğine bak: bitiyorsa ara ses (y) gerekir; bitmiyorsa doğrudan ek gelebilir. Bu, doğru ekin seçilmesini kolaylaştırır.
Ek fiilin geçmiş zamanı
Ek fiilin geçmiş hâli genelde "-(y)dı / -(y)di / -(y)du / -(y)dü" köküyle şahıs eklerinin birleşmesidir:
- Ben mutluydum. / Sen mutluydun. / O mutluydu. / Biz mutluyduk. / Siz mutluydunuz. / Onlar mutluydular.
Örnek:
Ben öğrenciydim. — Onlar öğrenciydiler.
Olumsuzluk
İsim/sıfat cümlelerinde doğrudan ek fiille olumsuz yapı kurulmaz; bunun yerine “değil” kullanılır:
- Ben doktor değilim. / O öğrenci değil. / Onlar hazır değiller.
Yaygın Hata:
“Ben doktor değilim” yerine yanlışlıkla “Ben doktor değil” demek sık görülür; kişi eki “-im”i unutmayın.
Diğer önemli kullanım: -dir eki
- -(d)ır/-(d)ir/-(d)ur/-(d)ür eki, özellikle yazıda, nesnel gerçekleri, genel doğruları veya vurguyu belirtmek için kullanılır: “Su 100°C’de kaynar” yerine “Su 100°C’de kaynar” (burada ek fiil yok), ama “Ankara Türkiye’nin başkentidir.” gibi kesin ifadelerde -dir kullanılır.
İpucu:
-dir eki resmi ve kesin anlatım içindir; günlük konuşmada çoğu zaman üçüncü tekil kişi eki düşer.
Özet (kısa)
- Ek fiil, isim/sıfat cümlelerine kişi ve zaman katar.
- Present: -(y)ım / -(s)ın / Ø veya -(d)ır / -(y)ız / -(s)ınız / -(l)ar
- Past: -(y)dı + şahıs ekleri (ör. öğrenciydim)
- Olumsuzluk: “değil” ile yapılır.
- Ses uyumuna ve ara sese dikkat etmek önemli.
Yaygın Hata:
Ek fiili fiille karıştırıp gereksiz “olmak” kullanmak veya üçüncü tekil şahısta her zaman -dir kullanmak yanlışlara yol açar; konuşmada 3. tekil genellikle ek almaz.
🤔 İlgili Sorular:- Bu bilgi gerçek hayatta ne işime yarayacak?
- Ek fiilin geçmiş ve rivayet (miş’li) çekimleri arasındaki fark nedir?
- “Değil” ile yapılan olumsuz cümlelerde ek fiilin çekimi nasıl etkilenir?