Hap Bilgi Oturumu

Merhaba, bana Türkçe ile ilgili ne sormak istersin?

Kısa ve öz — fiil çekim ekleri (kip ve kişi) hap bilgileri:

- Kip (zaman/kip) ekleri: fiilin hangi zamanda, hangi kipte olduğunu gösterir.
- Geniş zaman: -r (gel-ir)
- Şimdiki zaman: -iyor (gel-iyor)
- Di’li geçmiş (görülmüş): -di (gel-di)
- Duyulan/geçmiş (miş’li): -miş (gel-miş)
- Gelecek zaman: -ecek/-acak (gel-ecek)
- Şart kipi: -se/-sa (gel-se)
- Dilek/emir: (gelelim, gel, gelin) — emir ve dilek formları
- Gereklilik: -malı/-meli (gel-meli)



- Kişi ekleri: kim yaptığını (ben/sen/o/biz/siz/onlar) belirtir. Kişi ekleri tense göre biçim değiştirir ama temel kalıp:
- 1. tekil (ben): -(I)m → gelirim, geliyorum, geldim
- 2. tekil (sen): -sin/-sın/-sün → gelirsin, geliyorsun, geldin
- 3. tekil (o): genelde ek yok → gelir, geliyor, geldi
- 1. çoğul (biz): -iz/-ız/-uz → geliriz, geliyoruz, geldik
- 2. çoğul (siz): -siniz/-sınız → gelirsiniz, geliyorsunuz, geldiniz
- 3. çoğul (onlar): -ler/-lar veya -(I)rlar → gelirler, geliyorlar, geldiler





Kısa ve net özet bu kadar.

Kısa ve net:

- İş fiilleri: Öznenin bilinçli olarak yaptığı eylemleri gösterir; genelde nesne alırlar.


- Oluş fiilleri: Bir şeyin kendiliğinden veya bir süreç sonucu oluştuğunu/ değiştiğini ifade eder; genelde nesne almazlar.


- Kılış fiilleri: Bir işin yapılış biçimini veya bir durumun oluşma/edilme şeklini gösterir; çoğunlukla fiilin nasıl gerçekleştiğini belirtir (edilgenlik/oluş sonuçlarını da kapsar).

Tabii — “durum”u da çok kısa ve net şekilde ekliyorum:

- Durum fiilleri: Öznenin bir durumunu, hâlini veya duygusal/bedensel konumunu gösterir; genellikle nesne almazlar ve sürekli/kalıcı bir hâli anlatırlar.

Kısa ve kilit noktalar — anlam kayması:

- Tanım: Bir sözcüğün ya da ifadenin zamanla veya bağlama göre anlamının değişmesi.
- Nedenleri: mecazlaşma, metonimi (yakınlıkla adlandırma), genelleşme (broadening), daralma (narrowing), olumlu/olumsuz anlam değişimi (amelioration/pejoration), gramerleşme (anlamdan çok işlev kazanma), anlamsal boşalma.
- Türler (çok kısa):
- Genişleme: kelime daha fazla şeyi kapsar.
- Daralma: kelime daha dar bir anlam alır.
- Mecazlaşma: fiziksel anlamdan soyut anlama geçiş.
- Pejorasyon/ameliorasyon: anlamın kötüleşmesi/iyileşmesi.
- Tanıma ipucu: Eski metinlere, sözlüklerin tarihçesine veya farklı bağlamlara bakınca fark edilir.

Daha anlaşılır, kısa ve örnekli özet:

- Tanım: Bir kelime zamanla veya farklı bağlamlarda anlam değiştirir; bu olaya “anlam kayması” denir.

- Başlıca türler ve kısa örnekler:
- Mecazlaşma (metaphor): Fiziksel anlamdan soyut anlam çıkar.

- Metonimi (yakınlıkla adlandırma): Bir şeyin bir parçası veya ilişkisinden bütünü kastedilir.

- Genişleme (broadening): Kelime daha çok şeyi kapsar.

- Daralma (narrowing): Kelime daha özel bir anlam kazanır.

- Pejorasyon / Ameliorasyon: Anlamın kötüleşmesi veya iyileşmesi.

- Gramerleşme / anlamsal boşalma: Kelime anlamını kaybedip dilbilgisel görev alır veya zayıflar.

Tamam — çok daha basit ve kısa:

- Anlam kayması: Bir kelimenin zamanla veya farklı bir bağlamda başka bir anlam kazanmasıdır.

Kısa ve anlaşılır özet — kip ve zaman kayması

- Kip (mood/tense): Fiilin zamanını ve kipini gösteren eklerdir. Örnek: geniş (-r), şimdiki (-iyor), di’li geçmiş (-di), duyulan geçmiş (-miş), gelecek (-ecek), şart (-se), gereklilik (-malı), emir/dilek (gel!, gelsin).


- Zaman/kip kayması (en sık görülen durum: dolaylı anlatım = aktarma): Bir sözü veya cümleyi başkasına aktarırken kip ve zamanın değişmesidir. Bildirme kipinde (ör. “dedi”) genelde şöyle dönüşler olur:
- Şimdiki → duyulan/iki geçmişe kayma: “Geliyorum.” → “Geliyormuş.”
- Di’li geçmiş → duyulan geçmiş/başka biçime: “Geldim.” → “Gelmiş.”
- Gelecek → geçmişteki gelecek biçimine dönüş: “Geleceğim.” → “Gelecekti.”
Bu değişimler, orijinal sözün doğrudan alıntı olmayıp aktarım (duyma/aktarma) olduğunu gösterir.