Çekimli Fiil — 7. Sınıf Konu Özeti
1) Çekimli fiil nedir?
- Fiil: hareket, oluş veya durum bildiren kelime (ör. koşmak, güzel olmak).
- Çekimli fiil: kişi (ben, sen, o, biz, siz, onlar), zaman ve kip ekleri almış fiildir. Çekimli fiil cümlenin yüklemi olur.
Örnek:
“okumak” mastardır, “okudum”, “okuyorum”, “okuyacak” çekimli fiillerdir.
2) Çekimleme nasıl yapılır? (Kuralın özü)
- Genel sıra: Fiil kökü/kök + kip/zaman eki + kişi eki.
- Kip ve zaman ekleri (şimdiki zaman, geniş zaman, geçmiş zaman, gelecek zaman, şart kipi, gereklilik, istek, emir vb.) önce gelir; sonra kişi ekleri getirilir.
Örnek:
gel- (kök) + -iyor (şimdiki zaman) + -um (1. tekil) → geliyorum
3) Örnek kipler ve çekimleri (tekil 1.kişi örneklerle)
- Geniş zaman: gelir-im → gelir(İm) (ben) (Geniş zamanda kişi eki çoğunlukla -im/-sin/... şeklinde çekimlenir: “gelirim, gelirsin, gelir.”)
- Şimdiki zaman: gel-iyor-um → geliyorum
- Öğrenilen geçmiş (-miş): gel-miş-im → gelmişim
- Görülen geçmiş (-di): gel-di-m → geldim
- Gelecek zaman: gel-ecek-im → geleceğim
- Gereklilik: gel-meli-yim → gelmeliyim
- Şart kipi: gel-se-m → gelsem
- İstek kipi: gel-e-yim/gel-eyim → geleyim
Örnek:
“geliyorum” (şimdiki zaman, 1. kişi), “geleceğiz” (gelecek zaman, 1. çoğul)
4) Olumsuzluk ve soru yapıları
- Olumsuzluk: kipten önce -ma / -me eklenir: gel-me-di-m → gelmedim; gel-me-yor-um → gelmiyorum.
- Soru: cümlenin sonuna “mi/mı/mu/mü” bağlanır veya kip eki soru anlamı verebilir: “Geldin mi?” veya “Gelecek misin?”
İpucu:
Kök + olumsuzluk eki(-ma/-me) + kip eki + kişi eki sırasını unutma: gel + me + di + m → gelmedim.
5) Kişi ekleri hakkında kısa ipucu
- Türkçede kişi ekleri kipten sonra gelir. Bazen kişi eki düşebilir (özne belli ise, özellikle 3. tekil “-∅” düşer): “geliyor” = o geliyor.
Yaygın Hata:
Öğrencilerin sık yaptığı hata: kişi ekini kipten önce koymak veya olumsuzluğu kipten sonra yazmak. Doğru sıra kök → olumsuzluk → kip → kişi.
6) Çekimli fiilin cümledeki görevi
- Çoğunlukla yüklem olur: “Ali okula gidiyor.” (gidiyor = çekimli fiil, yüklem).
- Yüklemin hangi kişi ve zamanda olduğunu çekimli fiil gösterir.
7) Dikkat edilmesi gerekenler
- Ünlü uyumu ve ünsüz benzeşmesi gibi ses olaylarına dikkat etmek gerekir (gelecek → geleceğim; git → gitti, gider).
İpucu:
Bir fiilin doğru çekimini yapmak için önce kökü bul, sonra hangi kipte olacağını belirle, ardından kişi ekini ekle.
10 Soruluk Örnek Sorular
(Not: Sorular farklı düzeyde, cevap anahtarı aşağıda.)
1) Aşağıdaki kelimelerden hangisi çekimli fiildir?
a) koşmak b) geldi c) okumak d) yazmak
2) “Okuyorum” fiilinde hangi kip ve hangi kişi vardır?
a) geniş zaman, 3. tekil b) şimdiki zaman, 1. tekil
c) geçmiş zaman, 1. tekil d) gelecek zaman, 2. tekil
3) “Geleceksiniz” fiilini olumsuz hâle getiriniz.
4) “Geldiler” cümlesindeki çekimli fiilin kökünü, kipini ve kişi sayısını yazınız.
5) Aşağıdaki cümlelerden çekimli fiili bulup yazınız:
“Öğretmenimiz soruyu açıkladı ve kitapları dağıttı.”
6) “Gel- + -me + -di + -k” biçiminde oluşan sözcüğü yazınız ve hangi zaman/kip olduğunu belirtiniz.
7) Boş bırakılan yere uygun çekimli fiili yazınız (şimdiki zaman, 2. tekil):
“Sen şimdi yavaşça ... .” (git-)
8) “Yapmalısınız” cümlesindeki kip nedir ve bu kip hangi anlamı taşır?
9) Aşağıdaki fiillerden hangisi 3. çoğul çekimidir?
a) çalışıyorlar b) çalışıyorsun c) çalışıyorum d) çalışıyoruz
10) “Okumuşum” kelimesinde hangi geçmiş kipinden ve hangi kişiden söz edilir? (kısa açıklama)
Cevap Anahtarı
1) b) geldi (çünkü geleneksel çekimli fiildir; diğerleri mastar)
2) b) şimdiki zaman, 1. tekil
3) “Gelmeyeceksiniz” değil — doğru olumsuz: “Gelmeyeceksiniz” (Eğer soru olumsuz gelecekse). Ancak doğrudan “geleceksiniz”in olumsuzu kip ekinden önce olumsuzluk ekiyle: “gel-ecek-siniz” → olumsuz: “gel-me-yecek-siniz” veya daha yaygın biçimi “gelmeyeceksiniz”. (Doğru cevap: gelmeyeceksiniz.)
4) Kök: gel-, Kip: görülen/geçmiş zaman (-di), Kişi: 3. çoğul (onlar)
5) “açıkladı” ve “dağıttı” (her ikisi de çekimli fiildir)
6) gelmedik → olumsuz geçmiş 1. çoğul (görülmüş/görülmeyen ayrımı yok; -di geçmişi)
7) “gidiyorsun” yerine kök ve şimdiki zaman: “gidiyorsun” (Doğru: “gidiyorsun” ya da kök “git” → git-iyor-sun → “gidiyorsun”.) Cümle: “Sen şimdi yavaşça gidiyorsun.”
8) Kip: gereklilik (malı/meli) değil, “yapmalısınız” → gereklilik kipi (-malı/-meli) 2. çoğul. Anlamı: bir şeyi yapmanız gerektiğini, zorunluluk ya da tavsiye bildirmek.
9) a) çalışıyorlar
10) “Okumuşum” → öğrenilen geçmiş zaman (-miş) ve 1. tekil kişi (“ben”). Yani “ben …mişim” anlamı taşır.
Yaygın Hata:
3. soruda öğrenciler sıklıkla olumsuz eki yanlış yere koyar. Doğru: kök + olumsuzluk + kip + kişi → gel + me + yecek + siniz → gelmeyeceksiniz.
Başarılar! Daha fazla örnek istenirse benzer sorular hazırlarım.
🤔 İlgili Sorular:- Bu bilgi gerçek hayatta ne işime yarayacak?
- Çekimli fiilleri daha hızlı öğrenmek için hangi pratikleri yapmalıyım?
- Olumsuz ve soru cümlelerinde kip ve kişi ekleri nasıl değişir?