Fiilimsi nedir? Kısaca: Fiil köklerinden türeyip isim, sıfat veya zarf görevi gören sözcüklere fiilimsi denir. Yani görünüşte fiil gibi ama cümlenin içinde isim, sıfat ya da zarf gibi davranırlar. Üç ana türü vardır: isim-fiil, sıfat-fiil, zarf-fiil. Aşağıda her birini basitçe açıklayıp örnekler vereyim.
İsim-fiil (mastar)
- Fiilden türeyip isim gibi kullanılanlardır. Cümlenin öznesi, nesnesi veya tümleci olabilirler; iyelik ve durum ekleri alabilirler.
- Genelde -mek / -mak, -ma / -me, -ış / -iş gibi şekiller görürüz.
Örnek:
Okumak zevklidir. (Okumak = isim-fiil, cümlenin öznesi)
Örnek:
Onun gelmesi gecikti. (gelmesi = isim-fiil, "onun gelmesi" bir isim tamlaması gibi)
Sıfat-fiil (ortaç)
- Fiilden türeyip bir ismi niteleyen, sıfat gibi davranan fiilimsilerdir. Bir ismi açıklayan sıfat görevindedirler.
- Sık görülen ekleri: -an/-en, -mış/-miş, -acak/-ecek, -dığı/-diği gibi eklerdir.
Örnek:
Yanan evler söndürüldü. (yanan = sıfat-fiil, "evler"i niteliyor)
Örnek:
Okuduğum kitap çok güzeldi. (okuduğum = sıfat-fiil, "kitap"ı niteliyor)
Zarf-fiil (bağ-fiil)
- Fiilden türeyip fiile (ya da cümleye) durum, zaman, neden, koşul gibi anlamlar katan, yani zarf görevinde olan fiilimsilerdir.
- Yaygın ekler: -ken, -ınca/-ince, -arak/-erek, -ıp/-ip, -madan/-meden vb.
Örnek:
Okuldan çıkınca seni arayacağım. (çıkınca = zarf-fiil, zaman bildiren)
Örnek:
Gülerek konuştu. (gülerek = zarf-fiil, konuşma biçetini gösteren)
Nasıl fark ederim? (Basit ayırt etme yolları)
- Eğer fiilimsi cümlenin içinde isim gibi davranıp -ı, -i, -in, -e gibi ekler alıyorsa muhtemelen isim-fiildir.
- Bir sözcük doğrudan bir ismi niteliyorsa (hangi? hangi?), sıfat-fiildir.
- Fiile veya cümleye zaman/koşul/biçim/millet gibi ek bilgi veriyorsa zarf-fiildir.
İpucu:
Bulmak için sor: "Bu sözcük hangi görevde?" Öznenin yerinde mi (isim), ismi mi niteliyor (sıfat), fiilin nasıl/zamanında/niçin olduğunu mu söylüyor (zarf).
Bazı ipuçları ve sık yapılan hatalar
Yaygın Hata:
“-ken”i gördüğünde öğrenciler bazen onu ayrı bir bağlaç sanır; ama çoğunlukla zarf-fiil olarak fiille birlikte anlam taşır (Ör: "Okurken müzik dinlerim").
Yaygın Hata:
Bazıları "-dığı" ekini isim-fiil sanır; o aslında sıfat-fiil görevi görür çünkü arkasındaki ismi niteliyor: "okuduğu kitap".
İpucu:
Fiilimsi eklerini ezberlemek yerine, cümledeki görevine bak: isim mi, sıfat mı, zarf mı? Bu pratikle daha kolay ayırt edersin.
Kısa örnekli karşılaştırma
Örnek:
1) Okumak (isim-fiil): Okumak önemlidir.
2) Okuyan (sıfat-fiil): Okuyan çocuk dışarıda.
3) Okurken (zarf-fiil): Okurken müzik dinliyorum.
Özetle: fiilimsiler fiilden türeyip cümlede isim, sıfat veya zarf gibi görev yapan kelimelerdir; üç türü vardır ve hangi görevi yaptıklarına bakarak ayırt edilirler.
🤔 İlgili Sorular:- Bu bilgi gerçek hayatta ne işime yarayacak?
- Fiilimsileri cümlede hızlıca nasıl tespit ederim?
- Fiilimsi kullanan birkaç örnek cümle daha verebilir misin?