Aşağıda 7. sınıf düzeyine uygun, sınav çalışırken kullanabileceğin kısa ve düzenli notlar hazırladım. Her konu başlığında açıklama, örnek ve faydalı ipuçları/uyarılar var.
1) Sözlükte anlam
- Sözlükte bir sözcüğün birden çok anlamı olabilir: temel (sözlük) anlam ve yan/çağrışım (duygu, mecaz) anlamı.
- Sözlük maddelerinde genelde: sözcüğün yazılışı, kökeni, türü (isim, sıfat, fiil vb.), anlamları ve örnek cümleler bulunur.
Örnek:
“Yüz”: 1) İnsan veya hayvanın ön kısmı (vücut) 2) Sayı olarak 100
İpucu:
Sözlükte ilk anlam her zaman senin cümlendeki anlam değildir; cümle içinde bağlama bak.
Yaygın Hata:
Sözlüğün ilk anlamını otomatik doğru saymak — bağlamı kontrol etmeden karar vermek yanlış olur.
2) Fiilde kip ve kişi
- Kip: fiilin konuşma durumunu (haber, dilek-şart, gereklilik, emir vb.) gösterir. Örnek kip ekleri: -di (geçmiş haber), -iyor (şimdiki), -ecek (gelecek), -se/-sa (şart), -meli (gereklilik), (emir) kök veya - (sen) ekiyle.
- Kişi ekleri: fiilin kim tarafından yapıldığını belirtir (ben, sen, o, biz, siz, onlar). Örnek: geliyorum (ben), geliyorsun (sen), geliyor (o).
Örnek:
Geleceğim = gelecek (kip) + -im (1. tekil kişi)
İpucu:
Önce kipi, sonra kişi ekini düşün: kök + kip eki + kişi eki şeklinde çekimlenir.
3) Fiilin anlam özellikleri
- Fiiller “iş”, “oluş” veya “durum” bildirir. Ayrıca geçişli (nesne alır) ya da geçimsiz (nesne almaz) olabilir.
- Çatı (etken, edilgen, dönüşlü, işe yaramazlık): kim ya da ne tarafından yapıldığıyla ilgilidir.
Örnek:
Yıkamak (geçişli—nesne: arabayı yıkadım). Koşmak (geçimsiz—nesne yok: koştu).
Yaygın Hata:
Geçişli fiile nesne koymadan edilgen ya da etken karar vermek — cümlenin tamamına bak.
4) Fiilde yapı (kök, gövde, yapım eki, çekim eki)
- Kök: sözcüğün en temel kısmı. Gövde: köke yapım eki gelmiş hali. Yapım eki: yeni kelime türetir. Çekim eki: zaman, kip, kişi vb. bilgileri verir.
Örnek:
Sevinmiyorum: sevin (kök) + -me (olumsuzluk) + -iyor (şimdiki zaman) + -um (1. tekil)
İpucu:
Bir kelimeyi parçalarken önce en temel kökü bul, sonra ekleri sırayla ayır.
5) Ek-fiilin işlevleri
- Ek-fiil (imek) isim ve sıfat soylu sözcüklere eklenerek zaman/kip/kişiyi bildirir. Türkçede şimdiki zaman çoğunlukla sıfır ekli (“öğretmen” = “öğretmendir”), geçmiş/haber kipi için ek-fiil kullanılır: “öğretmendi”.
- Ayrıca -dır eki genellikle kesin bilgi, genelleme veya bilinen gerçek bildirir: “Su 0°C’de donar.”
Örnek:
O mutlu. (şimdiki, sıfır ekli) — O mutluydu. (geçmiş: -du ek-fiili)
6) Basit ve birleşik zaman çekimleri
- Basit zamanlar: tek bir çekim ekiyle kurulan zamanlar (günlük ifadelerde sık): şimdiki (-iyor), geçmiş (-di), geniş (-r), gelecek (-ecek).
- Birleşik zamanlar: birden fazla kip eki ya da yardımcı fiille oluşturulan zamanlar: örn. -miş'li geçmiş (rivayet, duyulan geçmiş: gelmiş), geçmişte devam eden eylem için “-iyor” + “-du” gibi kombinasyonlar.
Örnek:
Geldi. (basit geçmiş) / Gelmiş. (duyulan/geçmiş -müş) / Geliyordu. (geçmişte devam eden)
İpucu:
Soru: eylemin ‘ne zaman’ ve ‘nasıl’ olduğu belirlenirse, hangi zaman kullanacağını seçmen kolaylaşır.
7) Söz sanatları (söz sanatları / edebi sanatlar)
- Bazı temel söz sanatları:
- Benzetme (teşbih): “O, aslan gibi cesurdu.” (gibi/kaçın)
- İstiare (mecaz): “Kalbim bir kuş gibi uçtu.” (özneye ait olmayan özellik aktarımı)
- Kişileştirme (tenasüp/teşhis): cansızlara insan özelliği verme: “Rüzgâr fısıldadı.”
- Abartma (mübalağa): “Binlerce kez denedim.” (gerçekte çok fazla)
- Tezat: karşıtlık kurma: “Yaşam kısa, sanat uzun.”
Örnek:
“Gözleri çiçek gibi açıldı.” (benzetme)
Yaygın Hata:
Her mecazı teşbih sanmak — benzetme “gibi” sözcüğüyle belirgindir; istiare ise doğrudan aktarır.
8) Cümlede anlam
- Cümlelerin anlamı: bildirilen bilgi (yüklem) + onu destekleyen öğeler (özne, nesne, zarf tümleçleri).
- Açık anlam: doğrudan anlatılan. Örtük/yan anlam: çağrışım, ima edilen. Bağlaçlar cümleler arası ilişkileri (neden-sonuç, zıtlık vb.) belirtir.
Örnek:
“Ali koştu.” → açık anlam: Ali koşma eylemini yaptı. “Ali yine koştu.” → “yine” yan anlamla alışkanlık veya şaşkınlık katabilir.
İpucu:
Vurgu ve kelime sırası cümlede anlamı değiştirebilir: “Sadece Ahmet geldi.” / “Ahmet sadece geldi.” farklı vurgu verir.
9) Paragrafta anlam
- Paragrafın yapısı: konu (ne hakkında), ana fikir (yazarın söylemek istediği temel düşünce), yardımcı fikirler (ana fikri destekleyen cümleler), sonuç cümlesi (özet veya sonuç).
- Paragraf türleri: anlatıcı, betimleyici, açıklayıcı, ikna edici.
Örnek:
Bir paragrafta ilk cümle genelde konu cümlesi olabilir: “Güneş enerjisi geleceğin temiz enerjisidir.” (ana fikir)
İpucu:
Paragraf okurken önce konu cümlesini bul; ana fikri bunun etrafında aramak işini kolaylaştırır.
Yaygın Hata:
Her yardımcı cümleyi ana fikir sanmak: yardımcılar ana fikri destekler, ana fikir tek ve belirgindir.
10) Görsel yorumlama (resim/afiş/karikatür okuma)
- Görselde ne görüldüğünü hızlıca say: kişiler, nesneler, renkler, ortam.
- Görselin konusu, vermek istediği mesaj, hedef kitlesi ve kullanılan semboller/benzetmeler incelenir.
Örnek:
Bir afişte kırmızı renk aciliyet/dikkati çağrıştırabilir; bir kaplumbağa yavaşlığı simgeler.
İpucu:
Görseldeki küçük detaylar (yazılar, semboller) mesajı açıklar — görselin tamamına bak.
11) Fiilde zaman (kısaca tekrar)
- Zamanlar ve ekleri:
- Geniş zaman: -r (yapar)
- Şimdiki zaman: -iyor (yapıyor)
- Geçmiş zaman: -di (yaptı)
- Duyulan geçmiş: -miş (yapmış)
- Gelecek: -ecek (yapacak)
- Zaman eki + kişi eki ile çekim yapılır.
Örnek:
Yapacağım = yap + acak (gelecek) + -ım (1. tekil)
12) Anlam kayması (sözcüklerin anlam değişimi)
- Anlam daralması: bir sözcüğün anlamı zamanla daha daralabilir. Örnek: “çanak” eskiden daha geniş anlamlı olabilir.
- Anlam genişlemesi: sözcük yeni durumlar için de kullanılabilir (metaforlar, teknolojiyle birlikte).
Örnek:
“Fare”: önce yalnızca hayvan, sonra bilgisayar aracı için de kullanıldı (anlam genişlemesi).
İpucu:
Bir kelimenin cümledeki anlamını anlamak için yakınındaki sözcüklerle kurduğu ilişkiye bak.
13) Noktalama işaretleri ve yazım kuralları (temel kurallar)
- Nokta (.) : cümle sonlarında.
- Virgül (,) : eş görevli sözcükleri ayırma, ara sözleri ayırma.
- Soru işareti (?): soru cümlesi sonunda.
- Ünlem (!): duygulu cümlelerde.
- İki nokta (:): açıklama veya örnekten önce.
- Üç nokta (...): eksiltili anlatım.
- Kesme işareti (’): özel isimlere gelen ekleri ayırır: Ankara’ya, Ali’nin. (kısaltmalarda da: TBMM’nin)
- Tırnak (“ ”): söz veya alıntı gösterir.
Yazım kuralları (temel):
- Cümle başı ve özel isimler büyük harfle başlar: İstanbul, Türkiye, Atatürk.
- Ekler genel olarak sözcüğe bitişik yazılır; özel adlara gelen çekim ekleri kesme ile ayrılır.
İpucu:
“de/da” bağlacı ile “-de/-da” hal ekini karıştırma: bağlaç ayrı yazılır (Ben de geldim), hal eki bitişik yazılır (evdeyim).
Yaygın Hata:
“mi” soru edatı bitişik yazılmaz: “Geldi mi?” doğru, “Geldimi?” yanlış.
Kapanış ipuçları
- Bol bol örnek cümle kurup çekimleri pratik et. Fiilin kökünü bulup üzerine kip ve kişi ekleri ekleyerek alıştır.
- Paragraf okurken önce konu cümlesini, sonra ana fikri bul; görsel yorumlarken görsel unsurları not et.
🤔 İlgili Sorular:- Bu bilgi gerçek hayatta ne işime yarayacak?
- Fiil çekimlerini hızlı tanımak için günlük hayatta nasıl pratik yapabilirim?
- Paragrafta ana fikri bulurken hangi ipuçları en çok işe yarar?