Güzel konu! Basit, türemiş ve birleşik fiilleri basitçe ayırıp örneklerle anlatalım.
1) Basit fiiller
- Tanım: Sadece kök (ve gerekiyorsa çekim ekleri) içeren fiillerdir. Yapım eki yoktur; kelime tek parçadır.
- Örnekler: gel-, koş-, otur-, oku-, gör-.
Örnek:
Geliyorum. (gel- kök, -iyor zaman eki, -um kişi eki)
İpucu:
Bir kelimeyi kök + çekim eki şeklinde ayırabiliyorsan ve arada yapım eki yoksa bu muhtemelen basit fiildir.
2) Türemiş fiiller
- Tanım: Kök ya da başka bir sözcüğe yapım (türetme) eki gelerek oluşturulan fiillerdir. Bu yapım ekleri sözcüğün türünü veya anlamını değiştirir.
- Yaygın yapım ekleri ve örnekleri:
- -le / -la (isim/sıfattan fiil): temiz → temizle- (evi temizledim)
- -leş / -laş (sıfattan “-leşmek” = “-olmak”): güzel → güzelleş- (Hava güzelleşti.)
- -lan / -len (durum kazanma): çıplak → çıplaklan- (bu daha az yaygın)
- -dır / -tir (ettirgen, yaptırma): kısa → kısalt- / büyü → büyüt- (neden-sonuç ilişkisi)
Örnek:
temiz (sıfat) → temizle- (fiil): "Odayı temizledim."
İpucu:
Kelimenin gövdesinde -le, -leş, -lan gibi ekler görürsen, bu genellikle türemiş fiildir.
3) Birleşik fiiller
- Tanım: İki ya da daha fazla öğeden oluşan, birlikte tek bir yüklem görevini yapan fiil grubudur. Çoğu zaman ilk sözcük isim veya zarf, ikinci sözcükse yardımcı fiildir (etmek, yapmak, olmak, vermek, kalkmak, çıkmak vb.). Bazı birleşik fiillerde iki fiil bir araya gelir (göz atmak gibi).
- Örnekler:
- isim + etmek: telefon etmek, yardım etmek
- isim + yapmak: araştırma yapmak, egzersiz yapmak
- isim + olmak/vermek: söz vermek, zarar görmek
- isim + fiil: göz atmak, akıl yürütmek
Örnek:
Telefon etmeliyim. (telefon + etmek)
İpucu:
Birleşik fiiller genellikle iki ayrı kelime hâlindedir (yazımda boşlukla ayrılır). İlk kelime anlamın yükünü verir, ikinci kelime ise fiil görevini üstlenir.
Bazı önemli noktalar / karışıklık yapan yerler
- Bir kelimenin içinde yapım eki varsa (ör. temizle-), o türemiş fiildir; aynı anlamlı yapıda iki ayrı kelime varsa (telefon etmek), bu birleşik fiildir.
Yaygın Hata:
Öğrencilerin sıkça yaptığı hata: "temizlemek"i birleşik sanmak. O aslında türemiştir (temiz + le). Buna karşılık "telefon etmek" birleşik fiildir (telefon isim, etmek yardımcı fiilidir).
Yaygın Hata:
Birleşik fiillerin hepsinin ayrı yazıldığını zannetmek de hatadır; dilde zamanla bazı birleşik yapılar birleşerek tek kelime hâline gelebilir, ama genelde "isim + etmek/yapmak/olmak/vermek" şekilleri ayrı yazılır.
Kısa Özet:
- Basit fiil = sadece kök (git-, gel-).
- Türemiş fiil = köke yapım eki gelmiş (temizle-, güzelleş-).
- Birleşik fiil = iki öğe birlikte yüklem görevi görür (telefon etmek, göz atmak).
İstersen birkaç örnek cümlede hangi fiilin hangi gruba girdiğini birlikte inceleyebilirim.
🤔 İlgili Sorular:- Bu bilgi gerçek hayatta ne işime yarayacak?
- Hangi eki görürsem bir fiilin türemiş olduğunu anlayabilirim?
- "Telefon etmek" ile "telefonlaşmak" arasındaki fark nedir ve hangisi birleşik/türemiştir?