Hap Bilgi Oturumu

Merhaba, bana Türkçe ile ilgili ne sormak istersin?

Elbette — fiiller, kipler ve zarflar konusunu ayrıntılı, anlaşılır ve örneklerle anlatayım. Önemli noktaları, sık yapılan hataları ve hatırlatma ipuçlarını da ekleyeceğim.

1) Fiil nedir? Temel tanım
- Fiil (eylem): Bir iş, oluş veya durumu bildiren sözcüktür. Türkçede genellikle -mek / -mak mastarıyla gösterilir: "gelmek", "okumak", "yazmak".




2) Çekimli eylem ile çekimsiz eylem
- Çekimli eylem: Kişi, zaman, kip veya olumsuzluk eki almış fiildir. Örnek: "geldim", "geliyorlar", "gelmeyeceksin".
- Çekimsiz eylem: Mastar (gelmek), fiilimsiler (gelince, gelen, gelerek) gibi çekim eki almayan ya da kişi eki taşımayan biçimler.



3) Kişi ve sayı ekleri (temel çekim)
- Türkçede kişi ekleri genelde şunlardır (şimdiki/di'li vs geniş fark etmez):
- 1. tekil: -im / -ım / -um / -üm (çoğunlukla yazı dilinde), konuşma dilinde çoğunlukla kişi eki düşebilir: "geliyorum" vs "geliyorum" (1. kişi)
- 2. tekil: -sin / -sın
- 3. tekil: (çoğunlukla ek yok) "geliyor"
- 1. çoğul: -iz / -ız
- 2. çoğul: -siniz / -sınız
- 3. çoğul: -ler / -lar (şimdiki gibi bazı kiplerde yok, ama geçmişte "-ler" kişi eki gibi algılanır)



4) Kipler (mood) — geniş görünüm ve örnekleri
Kipler genelde iki ana grupta anlatılır: Haber kipleri (gerçek bildirme zamanları) ve dilek kipleri (istek, şart, gereklilik, emir vb.). Yaygın kipler ve ekleri:

A) Haber kipleri (zaman bildirir)
- Geniş zaman (aorist): -r / -ar / -er
- Örnek: "Gelir", "Gideriz" — alışkanlık, genel doğrular.
- Şimdiki zaman: -(i)yor
- Örnek: "Geliyor", "Okuyoruz" — şu an devam eden eylem veya plan.
- Geçmiş zaman (di'li): -di / -dı / -du / -dü (ve ses uyumlu biçimler)
- Örnek: "Geldi", "Okudum" — bildiğimiz geçmiş.
- Öğrenilen geçmiş (miş'li): -miş / -mış / -muş / -müş
- Örnek: "Gelmiş", "Okumuş" — duyulan ya da sonradan öğrenilen geçmiş.
- Gelecek zaman: -(y)acak / -(y)ecek
- Örnek: "Gelecek", "Okuyacağız"



B) Dilek kipleri (istek, şart, gereklilik, emir)
- İstek kipi: -(y)e / -(y)a (daha çok "istemek" anlamı verir: "gelsin mi?" değil) ve eklenmiş hâlde "-e" daha çok üçüncü tekil istek: "Gelsin." Ayrıca "-eyim/-ayım" 1. kişi istek: "Gideyim."
- Örnek: "Gideyim." (benim isteğim/niyetim)
- Şart kipi: -se / -sa
- Örnek: "Gelirse, gideriz." Koşul bildirir.
- Gereklilik kipi: -meli / -malı
- Örnek: "Gitmeliyim." (zorunluluk, gereklilik)
- Emir kipi: (2. tekil genelde köke direkt ek: "gel!"; 2. çoğul: "-in/-ın" ya da kibar: "-in"/"-ın"/"-iniz")
- Örnek: "Git!", "Gelin!" (üst perdeden kibar veya çoğul)



5) Olumsuzluk ve soru yapıları
- Olumsuzluk eki: -ma / -me. Örnek: "Gelmedi", "Gelmemeli".
- Soru eki: genelde cümlenin sonuna gelen soru eki -mı / -mi / -mu / -mü veya olumlu kiplerde tonlama. Örnek: "Geldi mi?", "Gelecek misin?"


6) Fiil çatısı / yapı (etken, edilgen, dönüşlü, ettirgen)
- Etken (aktif): Özne işi yapar. "Ali kitabı okudu."
- Edilgen (passive / edilgen): -il / -in veya -n kullanımı: "Kitap okundu." (özneden bağımsız ya da edilgen yapı)
- Ettirgen (causative - yaptırma): -dir, -tir, -t, -ir ekleriyle: "Oku" -> "okut" (okutmak: başkasına okuttu). "Kapat" -> "kapattırmak".
- Dönüşlü (kendi üzerine): -in / -n; "yıka" -> "yıkanmak" (kendi kendine)




7) Fiilimsiler (fiilden türeyen sözcük türleri)
- İsim-fiil (mastarı): -mek / -mak -> "yazmak", "okumak" (isim gibi cümlede nesne olabilir).
- Sıfat-fiil (participle): -en / -an / -miş / -ecek -> "yazan kitap" (nitelik belirtir).
- Zarf-fiil (gerund): -ince / -dikçe / -erek / -ip / -meden -> "Gelince haber ver", "Yaparken dikkat et"




8) Zarflar (adverbler) — tanım ve türleri
- Zarf: Fiilin, sıfatın veya başka bir zarfın anlamını belirten sözcük.
Ana türleri:
- Zaman zarfları: bugün, dün, şimdi, sonra

- Yer zarfları: burada, orada, aşağı, yukarı

- Durum (hal) zarfları: nasıl? (iyi, usulca, hızlıca)

- Miktar/derece zarfları: çok, biraz, tamamen, fazla

- Soru zarfları: ne zaman, nerede, nasıl, niçin






9) Örneklerle kiplerin ve çekimlerin gösterimi (bir fiille)
Fiil: "gelmek"
- Haber kipleri:
- Geniş: "Gelir" / "Gelirler."
- Şimdiki: "Geliyor" / "Geliyoruz."
- Geçmiş (di): "Geldi" / "Geldim."
- Öğrenilen geçmiş: "Gelmiş" / "Gelmişler."
- Gelecek: "Gelecek" / "Geleceksin."
- Dilek kipleri:
- İstek: "Geleyim." (ben) / "Gelsin." (o)
- Şart: "Gelirse, konuşuruz."
- Gereklilik: "Gelmelisin."
- Emir: "Gel!" / "Gelin!"

10) Anlam ve bağlam notları (önemli noktalar)
- Kip eki ile zaman eki aynı şey değildir; kipler cümlenin modal anlamını (gerçeklik, olasılık, istek) bildirir.
- Fiil çatısı (etken/edilgen/ettirgen) cümlenin özne-yüklem ilişkisini değiştirir.
- Zarf ve zarf-fiil farkı: zarf bağımsız bir sözcük türü; zarf-fiil fiilden türetilmiş ve farklı sözdizimsel kuralları vardır (özne uyumu gibi).


11) Sık yapılan hatalar (özet)
- Kişi ekini atlamak (özellikle yazıda).
- Zarf-fiil kullanırken öznenin aynı olmaması (anlam bozukluğu).
- İstek ve emir kiplerini karıştırmak.
- Edilgen/dönüşlü/ettirgen eklerini yanlış yerde kullanmak.


Kısa tekrar (özet):
- Fiil = iş/oluş/durum bildirir. Çekimli = kişi/zaman/kip almış.
- Kipler: Haber (zaman bildiren) ve Dilek (istek, şart, gereklilik, emir).
- Zarflar fiili/sıfatı niteler; zarf-fiiller fiilden türeyip bağlayıcı görev yapar.
- Edilgen/ettirgen/dönüşlü çatılar farklı anlamlar üretir.



İstersen dilbilgisinde belirli zamanların ayrıntılı çekim tablolarını veya fiil çekim alıştırmalarıyla daha fazla örnek veririm.

Kısaca ve net: Türkçede fiiller anlamlarına göre üç ana gruba ayrılır: iş, oluş ve kılış fiilleri. Her birinin ne anlama geldiğini, nasıl ayırt edileceğini, örneklerini ve sık yapılan hataları aşağıda anlatıyorum.

İş fiilleri (etkinlik fiilleri)
- Ne bildirir: Bilinçli, amaçlı bir hareketi, bir eylemi gösterir. Öznenin “bir işi yapması” vardır.
- Özellikleri: Çoğunlukla geçişli olabilir (nesne alır), fail yani yapan bellidir; ettirgen (yaptırma) ve edilgen (yapılma) biçimleri kolayca oluşturulabilir.
- Örnekler: yazmak, okumak, kesmek, taşımak, öğretmek, koşmak, oynamak.



Oluş fiilleri (oluş/oluşum bildirən fiiller)
- Ne bildirir: Bir şeyin kendiliğinden oluştuğunu, değiştiğini veya bir hâle geldiğini gösterir. Genelde dış etken olmadan gerçekleşen süreçlerdir.
- Özellikleri: Çoğunlukla geçişli değildir (nesne almaz), ettirgen/edilgen yapı oluşturmak zor veya anlamsız olabilir; süre ve değişim vurgu vardır.
- Örnekler: doğmak, ölmek, büyümek, erimek, kızarmak, kurumak, bitmek, donmak.



Kılış (durum) fiilleri
- Ne bildirir: Bir durum, hâl, süreklilik, duyu, his, düşünce veya sahiplik halini gösterir. Genelde “olma/kalma” gibi bir sabitlik vardır.
- Özellikleri: Nesne alabilir veya almayabilir; eylemden çok “hal” bildirir; genellikle ettirgen/edilgen yapmak anlamsızdır; statik (süreklilik) vurgusu öndedir.
- Örnekler: bilmek, sevmek, istemek, durmak, oturmak (sürekli hâl anlamında), sahip olmak, inanmak.



Ayırt etme yolları (pratik testler)
- Nesne alıyor mu? (Evet → iş fiili olma ihtimali yüksek.)
- Eylem bilerek, kasıtlı mı? (Evet → iş fiili olma ihtimi yüksek.)
- Kendiliğinden mi oluyor, bir değişim mi var? (Evet → oluş fiili.)
- Süreklilik, durum, his, bilinç hâli mi bildiriyor? (Evet → kılış fiili.)
- Ettirgen/edilgen biçim kurulabiliyor mu? (Çoğu iş fiili için evet; oluş ve kılışta zor veya anlamsız olabilir.)

Önemli notlar ve istisnalar
- Aynı fiil farklı kullanımlarda farklı sınıfa girebilir. Örneğin “oturmak”: “Sandalye üzerine oturdu” (iş — oturma eylemi), “Saatlerdir oturuyor” (kılış — hâl/süreklilik). Bu yüzden cümledeki anlam önemlidir.

- Bazı oluş fiilleri mecazi kullanıldığında ettirgen/edilgen alabilir: ör. “kapı açıldı” (dokunma sonucu açılma) ama “kapı açtı” dediğinizde fail beklersiniz; bağlam belirler.

Kısa örneklerle özet
- İş: “Ali mektubu yazdı.” (yapan belli, nesne var)
- Oluş: “Kar eridi.” (kendiliğinden olan değişim)
- Kılış: “Ayşe ağlıyor.” veya “Ayşe onu seviyor.” (duygu/durum/süreklilik)



Son öneri
- Cümlede fiili bul, sonra yukarıdaki testleri sırayla uygulayarak sınıflandır. Bağlam değişince fiilin türü de değişebilir; örnekleri farklı cümlelerde dene.

Kısaca özet:

- İş fiilleri: Bilinçli, amaçlı yapılan eylemler. Genelde nesne alır.


- Oluş fiilleri: Kendiliğinden ya da bir değişimle olan olaylar; çoğunlukla nesne almaz.


- Kılış (durum) fiilleri: His, düşünce, durum veya süreklilik bildirir.


Hızlı ayırt etme testi:
- Nesne alıyorsa → büyük olasılıkla iş fiili.
- Kendiliğinden oluyorsa → oluş fiili.
- His/durum/süreklilik bildiriyorsa → kılış fiili.

Kısa cevap: Çünkü "oturmak" çoğunlukla bir "durum" veya "hal" bildirir — yani bir kişinin bir yerde bulunma, oturur halde olma durumunu anlatır. Bu yüzden kılış (durum) fiilleri grubuna girer.

Ayrıntılı açıklama:
- Kılış (durum) fiilleri ne yapar? Bir kişinin, nesnenin ya da şeyin bir durumda olduğunu, bir hâl ya da duygu içinde bulunduğunu bildirir. Süreklilik, bulunma veya his bildirirler. Örneğin "sevmek", "bilmek", "oturmak".
- "Oturmak"ın temel anlamı oturur halde bulunmaktır: "Ben burada oturuyorum." — bu cümlede bir eylemden çok, kişinin bulunduğu hal (süreklilik) anlatılır; dolayısıyla kılış fiili.


Neden iş fiili değil?
- İş fiilleri bilinçli, amaçlı ve genellikle nesne alabilen eylemleri (yapma, gerçekleştirme) gösterir: "yazmak", "kesmek", "taşımak". "Oturmak" genelde nesne almaz ve biri başka bir şey yapıyor anlamı taşımaz; daha çok "bir hâl içinde olma" bildirir.

Geçiş durumları / istisna:
- Bazı cümlelerde "oturmak" hareketi de anlatabilir: "Sandalyeye oturdu." Burada kişinin oturma hareketini (oturma eyleminin gerçekleştiği anı) vurguluyoruz — bu kullanım geçişlidir, yani bir hareketin tamamlanmasını gösterir. Yine de geleneksel sınıflamada "oturmak"ın temel türü kılış olarak kabul edilir; hareket yönlü kullanım, fiilin cümledeki anlamından kaynaklanır.


Ayırt etme ipuçları (pratik test):
- Nesne alıyor mu? (Eğer alıyorsa iş fiili olma ihtimali artar.)
- Fiil bir duyu/his/durum mu bildiriyor yoksa bir işi yapma mı? (Durum/his → kılış.)
- Süreklilik/kalma mı yoksa tek seferlik hareket mi vurgulanıyor? (Süreklilik → kılış; tek hareket → hareket yönlü kullanım olabilir.)