Bu video, Türkçe dilbilgisinin önemli konularından biri olan fiilleri detaylı bir şekilde ele almaktadır.

Video Özeti

• Fiil Nedir?
• Türkçede "fiil" ve "çekimli fiil" kavramları eş anlamlıdır. Çekimsiz fiil diye bir kavram bulunmamaktadır; her fiil çekimlenir.
• Fiiller; iş, oluş veya hareket bildiren kelimelerdir.
• Fiilleri "çekimli fiiller" ve "çekimsiz fiiller" olarak ayırmak yanlıştır. Türkçede her fiil çekimlidir.

• Fiil ve İsim Arasındaki Fark
• Bir kelimenin fiil olup olmadığını anlamanın en basit yolu, olumsuzluk eki (-ma/-me) alıp alamadığına bakmaktır. Fiiller olumsuz yapılabilirken, isimler yapılamaz.
• "Dinliyor" bir fiildir, "dinlemiyor" denilebilir. Ancak "insandır" bir isimdir, "insanmadır" denilemez.
• Cümlenin sonunda yer alan ve yüklem olan her kelimenin fiil olmadığını unutmayın. Anlamına ve olumsuz yapılabilirliğine dikkat ederek doğru tespiti yapın.

• Fiillerde Anlam (Üç Tip)
• İş (Kılış) Fiilleri: Nesne alabilen fiillerdir. Eylemin bir nesne üzerinde gerçekleştiğini belirtir. Başına "onu" kelimesi getirilebilir.
• "Onu yazdı," "Onu okudu," "Onu seviyor" gibi ifadeler kılış fiillerine örnektir.
• Durum Fiilleri: Nesne alamayan fiillerdir. Öznenin içinde bulunduğu durumu ifade eder. Başına "onu" kelimesi getirilemez.
• "Onu yürüdü," "Onu oturdu" gibi kullanımlar anlamsız olduğundan bunlar durum fiilleridir.
• Oluş Fiilleri: Öznenin zamanla geçirdiği değişimi, dönüşümü anlatan fiillerdir. Genellikle kendiliğinden gerçekleşen değişimleri gösterir.
• "Büyümek," "sararmak," "ağarmak" (saçın) gibi fiiller, öznenin değişim geçirdiğini belirttiği için oluş fiilleridir.

• Fiil Kipleri
• Fiiller iki ana kiple çekimlenir:
• Haber Kipleri (Zaman Kipleri): Belirgin bir zaman anlamı taşırlar (şimdiki zaman, gelecek zaman, geniş zaman, duyulan geçmiş zaman, görülen geçmiş zaman).
• Haber kiplerindeki ekler (-yor, -ecek, -r, -mış, -dı) doğrudan bir zaman anlamı taşır.
• Dilek Kipleri: Belirgin bir zaman anlamı taşımazlar; istek, dilek, şart, gereklilik veya emir bildirirler (gereklilik kipi -malı/-meli, dilek-şart kipi -sa/-se, istek kipi -a/-e, emir kipi - eki yoktur).
• "Okumalı" (gereklilik), "Okusa" (dilek-şart), "Okuyalım" (istek), "Oku" (emir) dilek kiplerine örnektir.

• Şahıs Ekleri
• Fiiller, eylemi kimin yaptığını belirten şahıs ekleri (ben, sen, o, biz, siz, onlar) ile çekimlenir. Şahıs eki, fiilin sonuna gelir.
• Fiilin hangi şahısla çekimlendiğini anlamak için fiilin sonundaki şahıs ekine, hangi kipli olduğunu anlamak için ise fiil kökünden sonraki eke bakmak gerekir.

• Fiillerde Olumluluk ve Olumsuzluk
• Fiiller "-ma/-me" ekiyle olumsuz yapılabilir ve "-mı/-mi" soru ekiyle soru cümlesi haline getirilebilir (Başladı, Başlamadı, Başladı mı?, Başlamadı mı?).

• Anlam Kayması (Zaman Kayması)
• Fiilin çekimlendiği kipin, farklı bir kipin anlamını taşıması durumudur. Türkçenin zengin bir özelliğidir.
• "Yarın sinemaya gidiyoruz." cümlesindeki "gidiyoruz" (şimdiki zaman), aslında "gideceğiz" (gelecek zaman) anlamındadır. Bu durum, anlam kaymasına örnektir.
• "Her sabah süt içiyorum." ifadesinde "içiyorum" (şimdiki zaman) yerine "içerim" (geniş zaman) kastedildiğinden anlam kayması vardır.

Fiiller: Detaylı Video Notu

Türkçedeki en önemli, anlaşılması kolay ve keyifli konulardan biri olan fiiller, bir eylemi, oluşu veya durumu bildiren sözcüklerdir. Bu konuda başarılı olmak için fiilleri derinlemesine anlamak büyük önem taşır.

Fiil Nedir? (Fiillerin Tanımı ve Önemi)

Fiiller, cümle içinde iş, oluş ya da hareket bildiren kelimelerdir. Bir varlığın yaptığı eylemi, içine girdiği durumu veya zamanla geçirdiği değişimi ifade ederler. Türkçede fiillerle ilgili önemli bir temel kural vardır:

Fiil Eşittir Çekimli Fiil

Türkçede "çekimsiz fiil" diye bir kavram yoktur. Gördüğümüz her fiil zaten çekimlidir. Bir fiil ya haber kipleriyle (zaman bildirerek) ya da dilek kipleriyle (dilek, şart, istek, gereklilik, emir bildirerek) çekimlenir. Bu yüzden sınavda veya günlük dilde "fiil" dendiğinde "çekimli fiil" olduğu anlaşılmalıdır.

"Fiiller çekimli fiiller ve çekimsiz fiiller olarak ikiye ayrılır." gibi bir ifade yanlıştır. Türkçedeki tüm fiiller mutlaka bir kip ve şahıs eki alarak çekimlidir.

Fiili İsimden Ayırma: En Önemli Kontrol Yöntemi

Fiiller genellikle cümlenin sonunda yüklem olarak bulunan kelimelerdir. Ancak yüklem olan her kelime fiil değildir. Fiilleri isimlerden ayırmanın en kolay ve kesin yolu, olumsuzluk eki olan -mA/-mE ekini getirip getiremediğini kontrol etmektir. Fiiller bu eki alabilirken, isimler alamaz.

Bir kelimenin fiil mi isim mi olduğunu anlamak için, kelimeye olumsuzluk eki olan "-mA / -mE" (veya çekimleri olan -mı / -mi) eklerini getirmeye çalışın. Eğer anlamlı oluyorsa fiildir, anlamsız oluyorsa isimdir.

• "Öğrenciler dersi dinliyor."
• "Dinliyor" kelimesine bakalım: "Dinle-me-yor" diyebiliyoruz. Anlamlı olduğu için "dinliyor" bir fiildir.
• "Ahmet iyi bir insandır."
• "İnsandır" kelimesine bakalım: "İnsan-ma-dır" diyemiyoruz, anlamsız. Dolayısıyla "insandır" kelimesi bir isimdir.

Aynı Kelimelerin Fiil ve İsim Olabilmesi

Türkçede bazı kelimeler, cümledeki kullanımına göre hem fiil hem de isim olabilir. Bu durumda cümlenin tamamını okuyarak anlamı çözümlemek ve olumsuzluk eki testini uygulamak hayati önem taşır.

• "Kapıyı yavaşça açtı."
• Buradaki "açtı" eylem bildirir. "Aç-ma-dı" diyebiliriz. Bu bir fiildir.
• "Bugün onun karnı çok açtı."
• Buradaki "açtı" "tok" kelimesinin zıttı olan "açlık" durumunu bildiren bir kelimedir. "Aç-ma-dı" diyemeyiz, "toktu" deriz. Bu bir isimdir.

Örnek Cümlelerde Fiilleri Bulma

• Damlaya damlaya göl olur (ol-maz). -> Fiil
• Ateş olmayan yerden duman çıkmaz (çıkar). -> Fiil
• Ağaç yaşken eğilir (eğil-mez). -> Fiil
• Balık baştan kokar (kok-maz). -> Fiil
• Komşu komşunun külüne muhtaçtır (muhtaç-ma-dır diyemeyiz). -> İsim
• Davulun sesi uzaktan hoş gelir (gel-mez). -> Fiil
• Acele işe şeytan karışır (karış-maz). -> Fiil
• Ak akça kara gün içindir (için-me-dir diyemeyiz). -> İsim

Her cümlenin sonunda yüklem olarak gördüğünüz kelimeye fiil demeyin. Özellikle "X-dır/dir" şeklinde biten kelimelere dikkat edin. Fiilin anlamını ve olumsuzluk eki alıp almadığını mutlaka kontrol edin.

Fiillerde Anlam (Fiil Türleri)

Fiiller, cümledeki anlamlarına göre üç ana başlık altında incelenir: İş (Kılıç) Fiilleri, Durum Fiilleri ve Oluş Fiilleri.

1. İş (Kılıç) Fiilleri

İş fiilleri, bir nesneyi etkileyen, yani bir işin yapıldığı bir varlık (nesne) bildiren fiillerdir. Bu fiillerin başına "onu" sözcüğü getirilebilir.

Bir fiilin iş fiili olup olmadığını anlamak için başına "onu" kelimesini getirin. Eğer anlamlı oluyorsa, o bir iş (kılıç) fiilidir. "Kılıç" kelimesindeki "kıl-" fiilini (-mak fiil hali) "onu kılıyor" (namazı kılıyor) olarak düşünerek akılda tutabilirsiniz.

• Onu istedi (kalemi istedi).
• Onu bıraktı (kitabı bıraktı).
• Onu tanıyor (hocayı tanıyor).
• Onu yazdı, onu okudu, onu sevdi, onu aradı.

"Onu olur", "onu çıkmaz", "onu eğilir" gibi ifadeler anlamsız olduğu için yukarıdaki örneklerdeki "olur, çıkmaz, eğilir" kelimeleri iş (kılıç) fiili değildir.

2. Durum Fiilleri

Durum fiilleri, öznenin içinde bulunduğu bir durumu bildiren fiillerdir. İş fiillerinin aksine, nesne almazlar. Bu nedenle başlarına "onu" sözcüğü getirilemez.

• Onu yürüdü (olmaz).
• Onu oturuyor (olmaz).
• Onu ağlamış (olmaz).
• Onu durdu (olmaz).

3. Oluş Fiilleri

Oluş fiilleri, öznenin kendi iradesi dışında, zamanla geçirdiği bir değişimi bildiren fiillerdir. Bu değişim süreci genellikle bir başlangıç ve bitiş noktasına sahip doğal bir süreçtir.

• Çocuğumuz epey büyümüş. (Çocuğun zamanla büyümesi)
• Yapraklar sararıyor. (Yaprakların yeşilden sarıya dönmesi)
• Saçlarım ağarıyor. (Saçların siyahtan beyaza dönmesi)
• Boyun uzaması, yüzün kızarması, parmağın morarması.

Fiil Kipleri (Zaman ve Dilek Anlamları)

Fiiller, haber kipleri ve dilek kipleri olarak iki ana gruba ayrılır. Bu kipler, fiilin hangi zaman diliminde gerçekleştiğini ya da hangi niyetle (istek, dilek, emir vb.) söylendiğini ifade eder.

1. Haber Kipleri (Zaman Kipleri)

Haber kipleri, eylemin ne zaman yapıldığını (şimdiki zaman, geçmiş zaman, gelecek zaman, geniş zaman) açıkça bildiren kiplerdir. Yani zaman anlamı içeren kiplerdir.

• Şimdiki Zaman (-yor): Eylemin söylendiği anda devam ettiğini bildirir. İşin yapılışı ve söylenişi aynı andadır.

okuyor, seviyor

• Gelecek Zaman (-ecek/-acak): Eylemin söylenme anından sonraki bir zamanda gerçekleşeceğini bildirir. İşin söylenişi önce, yapılışı sonradır.

okuyacak, sevecek

• Geniş Zaman (-r, -ar/-er, -ır/-ir/-ur/-ür): Eylemin her zaman, sürekli olarak yapıldığını veya alışkanlık haline geldiğini bildirir.

okur, sever

• Duyulan (Öğrenilen) Geçmiş Zaman (-mış/-miş/-muş/-müş): Eylemin başkasından duyulduğunu, sonradan fark edildiğini veya gerçekleştiği an bilinmediğini bildirir.

okumuş, sevmiş

• Görülen (Bilinen) Geçmiş Zaman (-dı/-di/-du/-dü): Eylemin bizzat görüldüğünü, yaşanarak bilindiğini veya kesin olduğunu bildirir.

okudu, sevdi

2. Dilek Kipleri (Tasarı Kipleri)

Dilek kipleri, eylemin zamanını kesin olarak belirtmez; eylemin yapılmasına yönelik bir dilek, şart, istek, gereklilik veya emir anlamı taşır. Bu kiplerde belirgin bir zaman anlamı yoktur.

• Gereklilik Kipi (-malı/-meli): Eylemin yapılmasının gerekli, zorunlu veya beklenir olduğunu bildirir.

okumalı, sevmeli

• Dilek-Şart Kipi (-sa/-se): Bir dileği veya bir eylemin gerçekleşmesinin başka bir eyleme şart olduğunu bildirir.

okusa, sevse

• İstek Kipi (-e/-a): Bir isteği, dileği veya öneriyi ifade eder. Genellikle şahıs ekleriyle birlikte kullanılır (-yeyim, -yelim, -yesin vb.).

okuyayım, okuyalım, sevelim

• Emir Kipi (Eki yoktur): Eylemin yapılmasını emretme, buyurma anlamı taşır. Eki yoktur, doğrudan fiil köküne veya gövdesine şahıs ekleri getirilebilir.

oku (sen), okusun (o), okuyun (siz), okusunlar (onlar)

Fiillerde Şahıs (Özneye Göre Çekimleme)

Fiiller, eylemi gerçekleştiren özneyi bildiren şahıs ekleriyle çekimlenir. Bu ekler fiilin sonuna gelir ve eylemin kim tarafından yapıldığını gösterir. Bir fiilin çekimlenmesinde önce kip eki, sonra şahıs eki gelir.

Tekil Şahıslar:

• 1. Tekil Şahıs (Ben): okuyorum, okuyacağım, okurum, okumuşum, okudum, okumalıyım, okusam, okuyayım
• 2. Tekil Şahıs (Sen): okuyorsun, okuyacaksın, okursun, okumuşsun, okudun, okumalısın, okusan, okuyasın, oku (sadece fiil kökü)
• 3. Tekil Şahıs (O): okuyor, okuyacak, okur, okumuş, okudu, okumalı, okusa, okuya, okusun

Çoğul Şahıslar:

• 1. Çoğul Şahıs (Biz): okuyoruz, okuyacağız, okuruz, okumuşuz, okuduk, okumalıyız, okusak, okuyalım
• 2. Çoğul Şahıs (Siz): okuyorsunuz, okuyacaksınız, okursunuz, okumuşsunuz, okudunuz, okumalısınız, okusanız, okuyasınız
• 3. Çoğul Şahıs (Onlar): okuyorlar, okuyacaklar, okurlar, okumuşlar, okudular, okumalılar, okusalar, okuyalar, okusunlar

Fiilin hangi kiple çekimlendiğini öğrenmek için fiil kökünden sonraki eke bakılır. Hangi şahısla çekimlendiğini anlamak için ise genellikle fiilin sonundaki şahıs ekine bakılır.

Fiillerde Olumluluk ve Olumsuzluk

Fiiller, bir eylemin gerçekleşip gerçekleşmediğini ifade etmek için olumlu veya olumsuz formda bulunabilirler.

• Olumlu Fiil: Eylemin gerçekleştiğini bildirir.

Başladı.

• Olumsuz Fiil: Eylemin gerçekleşmediğini bildirir ve fiil köküne -mA/-mE olumsuzluk eki getirilir.

Başlamadı.

Fiillerde aynı zamanda soru anlamı da bulunabilir:

• Olumlu Soru: Eylem hakkında olumlu bir soru yöneltilir.

Başladı mı?

• Olumsuz Soru: Eylem hakkında olumsuz bir soru yöneltilir.

Başlamadı mı?

Türkçede olumsuzluk eki (-mA/-mE) sabittir ve fiile eklenir. İngilizcedeki "do not", "does not" gibi karmaşık yardımcı fiil kullanımları yoktur, bu da Türkçenin bu konuda daha basit olmasını sağlar.

Fiillerde Anlam Kayması (Kip Kayması)

Fiillerde anlam kayması (veya kip kayması), fiilin çekimlendiği kip ekinin cümlede farklı bir kip (veya zaman) anlamı taşıması durumudur. Bu, Türkçenin bir zenginliği ve ifade gücünü gösterir.

Cümledeki zaman zarflarına ve ifadenin genel anlamına dikkat ederek anlam kaymasını doğru tespit edin. Fiilin aldığı kip eki her zaman doğrudan o kipin anlamını taşımayabilir.

• "Yarın sinemaya gidiyoruz."
• "Gidiyoruz" kelimesi şimdiki zaman eki (-yor) almıştır. Ancak "yarın" zaman zarfı, eylemin gelecekte gerçekleşeceğini bildirir. Bu durumda fiil aslında gelecek zaman (gideceğiz) anlamındadır. Burada şimdiki zaman kipi, gelecek zaman anlamında kullanılmıştır.
• "Her sabah süt içiyorum."
• "İçiyorum" kelimesi şimdiki zaman eki (-yor) almıştır. Ancak "her sabah" zaman zarfı, eylemin sürekli yapıldığını, bir alışkanlık olduğunu bildirir. Bu durumda fiil aslında geniş zaman (içerim) anlamındadır. Burada şimdiki zaman kipi, geniş zaman anlamında kullanılmıştır.
• "Bu hafta size geliriz."
• "Geliriz" kelimesi geniş zaman eki (-r) almıştır. Ancak "bu hafta" zaman zarfı, eylemin gelecekte gerçekleşeceğini bildirir. Bu durumda fiil aslında gelecek zaman (geleceğiz) anlamındadır. Burada geniş zaman kipi, gelecek zaman anlamında kullanılmıştır.
• "Öğrenciler yarın geliyorlar."
• "Geliyorlar" kelimesi şimdiki zaman eki (-yor) almıştır. Ancak "yarın" zaman zarfı, eylemin gelecekte gerçekleşeceğini bildirir. Bu durumda fiil aslında gelecek zaman (gelecekler) anlamındadır. Burada şimdiki zaman kipi, gelecek zaman anlamında kullanılmıştır.

Uygulama: Fiillerin Kipi ve Şahsı

Aşağıdaki fiillerin zaman ve şahıs özelliklerini inceleyelim:

• İstiyorum:
• Kip: İst-i-yor-um (-yor eki şimdiki zamanı bildirir.) -> Şimdiki Zaman
• Şahıs: İstiyorum (Ben) -> 1. Tekil Şahıs
• Geleceğiz:
• Kip: Gel-ecek-iz (-ecek eki gelecek zamanı bildirir.) -> Gelecek Zaman
• Şahıs: Geleceğiz (Biz) -> 1. Çoğul Şahıs
• Kaybetmiş:
• Kip: Kaybet-miş (-miş eki duyulan geçmiş zamanı bildirir.) -> Duyulan Geçmiş Zaman
• Şahıs: Kaybetmiş (O) -> 3. Tekil Şahıs

Zor Bir Örnek: "Azımsama" ve Kip Analizi

Aşağıdaki cümlede fiilin kipini analiz edelim:

"Dedenin sana verdiği her şeyi hiçbir zaman azımsama."

• Fiilin kökü: "azımsamak" fiilidir, "azım" değil. Dolayısıyla "-sa" burada bir kip eki (dilek-şart kipi) değildir, kökün bir parçasıdır.
• Fiil kökü "azımsa-" üzerine gelmiş "-ma" olumsuzluk ekidir.
• Şahıs eki yoktur, doğrudan "sen" şahsına emir verilmektedir.

Bu durumda "azımsama" fiili dilek-şart kipi değil, emir kipidir. Yani "Sen azımsama!" emri verilmektedir.

Fiil kökünü doğru belirlemek, kip eklerini karıştırmamak için çok önemlidir. Bazı kelimelerdeki ekler, kökün kendi yapısında bulunabilir ve kip ekiyle karıştırılabilir. "Azımsamak" örneğinde olduğu gibi, "-sa" eki dilek-şart kipi değil, fiil kökünün kendisidir.