Ek Fiil (Ek Eylem)

Ek fiil, Türk Dil Bilgisi'nde lise dönemine kadar önemli bir yer tutan, sözcüklere gelerek farklı görevler üstlenen bir yapıdır. Başlıca iki görevi vardır: isimleri yüklem yapmak ve fiilleri birleşik zamanlı fiil haline getirmek.

1. İsme Gelen Ek Fiil

İsim soylu sözcükleri ve zamirleri cümlede yüklem yapar. Dört temel biçimi bulunur:

• Görülen Geçmiş Zaman (-dı / -di, -du / -dü): İsimlere doğrudan gelerek görülen geçmiş zamanı ifade eder.

"Üzerindeki elbise çok güzeldi."

• Duyulan Geçmiş Zaman (-mış / -miş, -muş / -müş): İsimlere gelerek duyulan geçmiş zamanı belirtir.

"Babası oldukça yaşlıymış."

• Şart Kipi (-sa / -se): İsimlere gelerek şart anlamı katar.

Ek fiilin şart kipi ("-sa / -se") cümleyi yüklem yapmaz ve genellikle cümlenin başında veya ortasında yer alır.

"Ekmek tazeyse, yiyebilirim."

• Geniş Zaman (-dır / -dir, -tur / -tir vb.): İsimlere gelerek geniş zaman veya kesinlik anlamı kazandırır; bu ek genellikle düşebilir.

"Yazın buralar çok serindir."

Olumsuzluk: İsme gelen ek fiillerin olumsuzu "-ma / -me" ekiyle değil, "değil" edatıyla yapılır.

"Cesur bir adamdı." cümlesinin olumsuzu "Cesur bir adam değildi." şeklindedir.

2. Fiile Gelen Ek Fiil

Basit zamanlı fiilleri birleşik zamanlı fiil yapar. Bir kip ekinden sonra gelerek fiile ikinci bir zaman/kip anlamı katarak fiili birleşik zamanlı hale getirir. İkinci kip eki ek fiildir. Üç temel biçimi vardır:

• Hikaye Birleşik Zamanı (-idi): "Geliyordu" (şimdiki zamanın hikayesi).
• Rivayet Birleşik Zamanı (-imiş): "Geliyormuş" (şimdiki zamanın rivayeti).
• Şart Birleşik Zamanı (-ise): "Geliyorsa" (şimdiki zamanın şartı).

Görülen geçmiş zaman (-dı) ile duyulan geçmiş zaman (-mış) ek fiillerinin art arda gelmesi ("geldimiş") anlamsal bir çelişki oluşturduğu için dilimizde hatalı bir kullanımdır. Ancak duyulan geçmiş zaman (-mış) ile görülen geçmiş zaman (-dı) birleşerek "Gelmişti" şeklinde doğru bir kullanım oluşturur.

Aynı iki "miş" ekinin "gelmişmiş" gibi art arda gelmesi mümkün olup, cümleye alay veya inanmama gibi anlamlar katabilir.

Ek Fiilin Cümleye Kattığı Anlamlar

Ek fiiller, yukarıdaki görevlerinin yanı sıra cümleye farklı anlamlar da katabilir:

• Küçümseme/İnanmama: "Sınava çok çalışmışmış."
• Olasılık/İhtimal: "Bizim oraya bahar gelmiştir."
• Terk Edilmiş Alışkanlık: "Eskiden her sabah spor yapardım."
• Gerçekleşmemiş Plan/Niyet: "Dün balık tutmaya gidecektik."
• Gerçekleşmemiş Gereklilik: "Borcunu zamanında ödemeliydi."

Ek Fiil (Ek Eylem) Konusu: Detaylı Notlar

Değerli arkadaşlar, ek fiil konusu hem lise hayatınızda hem de sınavlarda karşınıza çıkacak çok önemli bir başlıktır. Bu not sayesinde konuya dair tüm detayları öğrenecek ve ek fiil problemlerini tamamen ortadan kaldıracaksınız. Hazırsanız başlayalım!

Ek Fiilin İki Görevi Vardır

Ek fiillerin temel olarak iki ana görevi bulunur. Sınavlarda ve testlerde genellikle "ek fiil hangi görevde kullanılmıştır?" veya "ek fiil farklı bir görevde kullanılmıştır?" şeklinde sorularla karşılaşacaksınız. Bu nedenle ek fiilin bu iki temel görevini iyi kavramak çok önemlidir:

1. İsme gelen ek fiil: İsim soylu sözcükleri yüklem yapar.

2. Fiile gelen ek fiil: Fiilleri birleşik zamanlı yapar.

Şimdi bu görevleri detaylı bir şekilde inceleyelim.

---

1. İsme Gelen Ek Fiil (İsimleri Yüklem Yapar)

Bir sözcüğün isim soylu olması durumunda, bu isimlere gelen `-di (-dı, -du, -dü, -tı, -ti, -tu, -tü)`, `-miş (-mış, -muş, -müş)`, `-se (-sa)` ve `-dir (-dır, -dur, -dür, -tır, -tir, -tur, -tür)` ekleri, o sözcüğü cümlenin yüklemi yapar.

Bir kelimenin isim olup olmadığını anlamak için "-mek/-mak" mastar ekini getirmeyi deneyin. Eğer kelime anlamsız olursa, o kelime isimdir.

"Taze" kelimesine "-mek" getirelim: "tazemek" -> Anlamsız. Demek ki "taze" bir isimdir.

a. İsme Gelen Ek Fiilin Görülen (Bilinen) Geçmiş Zamanı (-idi)

İsim soylu sözcüklere gelerek "-di" şeklini alır ve o ismin bilinen geçmiş zamanda gerçekleştiğini belirtir. Genellikle "-idi" şeklinde açılımı yapılabilir.

• Üzerindeki elbise çok güzeldi. (`güzel` (isim) + `i` (ek fiil) + `di` (görülen geçmiş zaman kipi))
• Dersleri oldukça yorgundu. (`yorgun` (isim) + `du` (görülen geçmiş zaman kipi))

b. İsme Gelen Ek Fiilin Duyulan (Öğrenilen) Geçmiş Zamanı (-imiş)

İsim soylu sözcüklere gelerek "-miş" şeklini alır ve o ismin duyulan geçmiş zamanda gerçekleştiğini belirtir. Genellikle "-imiş" şeklinde açılımı yapılabilir.

• Babası oldukça yaşlıymış. (`yaşlı` (isim) + `y` (kaynaştırma) + `mış` (duyulan geçmiş zaman kipi))
• Hava bugün burada soğukmuş. (`soğuk` (isim) + `muş` (duyulan geçmiş zaman kipi))

c. İsme Gelen Ek Fiilin Geniş Zamanı (-idir)

İsim soylu sözcüklere gelerek "-dir" şeklini alır ve o ismin her zaman veya genel olarak öyle olduğunu belirtir. Cümleye olasılık, kesinlik veya genelleme anlamları katabilir. Bazen bu ek düşebilir (örneğin: "O çok zeki." = "O çok zekidir.").

• Yazın buralar çok serindir. (`serin` (isim) + `dir` (geniş zaman kipi))
• Bu konunun cevabı budur. (`bu` (zamir - isim soylu) + `dur` (geniş zaman kipi))

d. İsme Gelen Ek Fiilin Şartı (-ise)

Farklı olarak, isim soylu sözcüklere gelerek "-se" şeklini alır ve o ismin bir koşul bildirdiğini ifade eder. Bu ek, isim soylu sözcüğü yüklem yapmaz, cümle içinde yan cümleciğin koşulunu bildirir.

Ek fiilin şartı olan "-se/-sa" eki, isim soylu sözcüğü cümlenin yüklemi yapmaz. Genellikle cümlenin ortasında veya başında bulunur. Bu nedenle karıştırılmamalı ve özellikle dikkat edilmelidir.

• Ekmek tazeyse yiyebilirim. (`taze` (isim) + `y` (kaynaştırma) + `se` (şart kipi)) - Burada yüklem "yiyebilirim" fiilidir. "taze" kelimesi ek fiil alsa da yüklem değildir.
• Hasta ise hemen doktor çağırın. (`hasta` (isim) + `i` (ek fiil) + `se` (şart kipi))

İsme Gelen Ek Fiilin Olumsuzu

İsme gelen ek fiilin olumsuzluğu, diğer fiiller gibi "-me/-ma" eki ile değil, "değil" edatı ile yapılır.

İsme gelen ek fiilin olumsuzunu yaparken "-me/-ma" ekini kullanmak yanlıştır. Doğru kullanım "değil" edatıyladır.

Yanlış: "O cesur bir adamamadı." (Anlamsız)

Doğru: "O cesur bir adam değildi."

---

2. Fiile Gelen Ek Fiil (Fiilleri Birleşik Zamanlı Yapar)

Ek fiilin ikinci görevi, bir fiile gelerek onu birleşik zamanlı yapmaktır. Bu durum, fiilin zaten tek bir kip eki (zaman eki) aldığına ek olarak ikinci bir kip eki almasıyla gerçekleşir. Bu, fiilin "yapısı"nın birleşik olduğu anlamına gelmez, sadece "zamanının" birleşik olduğu anlamına gelir. Ek fiil fiilin üzerine gelen ikinci kip ekini karşılar. Aslında temelinde yine "idi", "imiş", "ise" şekillerinin "i"si vardır, ancak bu "i" genellikle düşerek ikinci kip ekine kaynaşır.

Birleşik zamanlı fiillerde her zaman iki kip eki bulunur. İlk kip eki fiilin kendi zamanını bildirirken, ikinci kip eki ek fiil görevini üstlenir.

a. Hikaye Birleşik Zamanı (-idi)

Fiil kök veya gövdesine gelen bir kip ekinden sonra "-di" ekinin gelmesiyle oluşur (`-ıdı, -ıdi`). Bu durum, temel kipin hikayesi olarak adlandırılır.

• Geliyordu: `gelmek` (fiil) + `yor` (şimdiki zaman kipi) + `du` (ek fiil - hikaye) = Şimdiki zamanın hikayesi
• Gelmişti: `gelmek` (fiil) + `miş` (duyulan geçmiş zaman kipi) + `ti` (ek fiil - hikaye) = Duyulan geçmiş zamanın hikayesi
• Gelecekti: `gelmek` (fiil) + `ecek` (gelecek zaman kipi) + `ti` (ek fiil - hikaye) = Gelecek zamanın hikayesi
• Bakardı: `bakmak` (fiil) + `ar` (geniş zaman kipi) + `dı` (ek fiil - hikaye) = Geniş zamanın hikayesi
• Düşünmeliydim: `düşünmek` (fiil) + `meli` (gereklilik kipi) + `y` (kaynaştırma) + `di` (ek fiil - hikaye) = Gereklilik kipinin hikayesi
• Geleydi: `gelmek` (fiil) + `e` (istek kipi) + `y` (kaynaştırma) + `di` (ek fiil - hikaye) = İstek kipinin hikayesi

"Geldiydi" ifadesi doğrudur. `Gel-` fiiline bilinen geçmiş zaman kipi `geldi` geldikten sonra, ek fiilin hikayesi `geldiydi` gelebilir. Anlam olarak görülerek ve tanık olunarak bilinen bir olayın hikaye edilmesi, anlatılmasıdır.

"Geldiymiş" ifadesi ise yanlıştır. Çünkü `geldi` fiili görme ve tanıklık anlamı taşırken, `imiş` duyma ve başkasından öğrenme anlamı taşır. Görülen bir olayın duyulan şekilde anlatılması ("görüp de görmemiş gibi yapmak") anlamsal bir çelişki yaratır. Türkçede bu yapıda ek fiil kullanımı *olmaz*.

Doğru: "Gelmişti" (Önce duyuldu, sonra hikaye edildi/görüldü).

b. Rivayet Birleşik Zamanı (-imiş)

Fiil kök veya gövdesine gelen bir kip ekinden sonra "-miş" ekinin gelmesiyle oluşur (`-ımış, -ımiş`). Bu durum, temel kipin rivayeti olarak adlandırılır.

• Geliyormuş: `gelmek` (fiil) + `yor` (şimdiki zaman kipi) + `muş` (ek fiil - rivayet) = Şimdiki zamanın rivayeti
• Gelecekmiş: `gelmek` (fiil) + `ecek` (gelecek zaman kipi) + `miş` (ek fiil - rivayet) = Gelecek zamanın rivayeti
• Çalışmışmış: `çalışmak` (fiil) + `mış` (duyulan geçmiş zaman kipi) + `mış` (ek fiil - rivayet) = Duyulan geçmiş zamanın rivayeti

İki adet "mış/miş" ekinin art arda geldiği "çalışmışmış" gibi kullanımlar doğrudur ve genellikle alay, küçümseme veya inanmama anlamı katar. Örneğin, "Sınava çok çalışmışmış!" diyerek birinin çalıştığına inanmadığınızı belirtebilirsiniz.

c. Şart Birleşik Zamanı (-ise)

Fiil kök veya gövdesine gelen bir kip ekinden sonra "-se" ekinin gelmesiyle oluşur (`-ıse, -ısa`). Bu durum, temel kipin şartı olarak adlandırılır.

• Geliyorsa: `gelmek` (fiil) + `yor` (şimdiki zaman kipi) + `sa` (ek fiil - şart) = Şimdiki zamanın şartı
• Gelmişse: `gelmek` (fiil) + `miş` (duyulan geçmiş zaman kipi) + `se` (ek fiil - şart) = Duyulan geçmiş zamanın şartı
• Gelecekse: `gelmek` (fiil) + `ecek` (gelecek zaman kipi) + `se` (ek fiil - şart) = Gelecek zamanın şartı

---

Ek Fiilin Cümleye Kattığı Anlamlar

Ek fiillerin cümleye kattığı anlamlar, genellikle bağlamdan anlaşılır ve sınavlarda sıkça sorulur. İşte bazı yaygın anlamlar:

1. Küçümseme / İnanmama:

"Sınava çok çalışmışmış." (Çalıştığına inanmıyorum, şüpheyle yaklaşıyorum.)

2. Olasılık / İhtimal:

"Bizim oraya bahar gelmiştir." (Kesin bir bilgi değil, bir olasılık belirtiyor.)

3. Terk Edilmiş Alışkanlık:

"Eskiden her sabah spor yapardım." (Geçmişte düzenli olarak yaptığım ama şimdi bıraktığım bir alışkanlık.)

4. Gerçekleşmemiş Plan / Niyet:

"Dün balık tutmaya gidecektik." (Bir planımız vardı ama gerçekleşmedi.)

5. Gerçekleşmemiş Gereklilik:

"Borcunu zamanında ödemeliydim." (Ödemem gerekiyordu ama ödemedim.)

---

Pekiştirme Etkinliği

Şimdi aşağıdaki örnekleri inceleyerek ek fiilleri bulalım ve isme mi, fiile mi geldiklerini belirleyelim:

1. A – Takımımızın kupayı kazanmasına çok sevinmiştik.

• Ek fiil: sevinmiştik (`sevinmek` fiili + `-miş` (kip eki) + `-ti` (ek fiil)).
• Nereye gelmiş: Fiile gelen ek fiil (birleşik zamanlı yapmış).

2. B – Bu kararı almadan önce uzun uzun düşünmeliydim.

• Ek fiil: düşünmeliydim (`düşünmek` fiili + `-meli` (kip eki) + `-y` (kaynaştırma) + `-di` (ek fiil)).
• Nereye gelmiş: Fiile gelen ek fiil (birleşik zamanlı yapmış).

3. C – Aşırı su içmenin faydasız olduğunu okumuştum.

• Ek fiil: okumuştum (`okumak` fiili + `-muş` (kip eki) + `-tu` (ek fiil)).
• Nereye gelmiş: Fiile gelen ek fiil (birleşik zamanlı yapmış).

4. D – Onun sözlerine hiçbir zaman güvenmemiştim.

• Ek fiil: güvenmemiştim (`güvenmek` fiili + `-me` (olumsuzluk eki) + `-miş` (kip eki) + `-ti` (ek fiil)).
• Nereye gelmiş: Fiile gelen ek fiil (birleşik zamanlı yapmış).

5. E – Gecenin ilerleyen saatlerine doğruydu.

• Ek fiil: doğruydu (`doğru` isim + `-y` (kaynaştırma) + `-du` (ek fiil)).
• Nereye gelmiş: İsme gelen ek fiil (ismi yüklem yapmış).

6. F – Pazar günü kütüphane kapalı olacakmış.

• Ek fiil: olacakmış (`olmak` fiili + `-acak` (kip eki) + `-mış` (ek fiil)).
• Nereye gelmiş: Fiile gelen ek fiil (birleşik zamanlı yapmış).

7. G – O gece kapkaranlıktı şehrin tüm sokakları.

• Ek fiil: kapkaranlıktı (`kapkaranlık` isim + `-tı` (ek fiil)).
• Nereye gelmiş: İsme gelen ek fiil (ismi yüklem yapmış).

8. H – Sinem eskiden oldukça uysal bir kızmış.

• Ek fiil: kızmış (`kız` isim + `-mış` (ek fiil)). (Burada "uysal bir kız" isim tamlamasıdır ve "kız" ismi ek fiil almıştır.)
• Nereye gelmiş: İsme gelen ek fiil (ismi yüklem yapmış).

9. I – Torunlarını özlediğinde onların fotoğraflarına bakardı.

• Ek fiil: bakardı (`bakmak` fiili + `-ar` (kip eki) + `-dı` (ek fiil)).
• Nereye gelmiş: Fiile gelen ek fiil (birleşik zamanlı yapmış).

10. J – Dedesi o yıllarda bölgede tanınan bir yazarmış.

• Ek fiil: yazarmış (`yazar` isim (meslek adı) + `-mış` (ek fiil)).
• Nereye gelmiş: İsme gelen ek fiil (ismi yüklem yapmış).

"Yazar" kelimesini `yazmak` (fiil) + `-ar` (geniş zaman) olarak karıştırmamak önemlidir. Cümledeki anlamı bir meslekten bahsediyorsa isimdir. Bu örnekte bir meslek (`yazar`) üzerine ek fiil gelmiştir.

Bu detaylı not ile ek fiil konusunun inceliklerini tam anlamıyla öğrenmiş olmalısınız. Başarılar dileriz!