Aşağıdaki video, ek fiil konusunu detaylı bir şekilde açıklamaktadır:

Ek Fiil Nedir?

Ek fiil, fiile ek olarak gelen ikinci bir fiil değildir. "İmek" yardımcı fiilinin çekimli halidir ve iki temel görevi vardır: isimleri yüklem yapmak veya fiilleri birleşik zamanlı yapmak.

1. Ek Fiilin İsimlerdeki Görevi: İsmi Yüklem Yapmak

Ek fiil, isim soylu sözcüklere gelerek onları cümlenin yüklemi yapar ve yargı bildirir.

"Yakışıklıydı" kelimesindeki "dı" eki, "yakışıklı" ismine gelerek onu yüklem yapmış ve geçmiş zaman anlamı katmıştır. Aslı "yakışıklı idi" şeklindedir.

Bir kelimenin isim mi fiil mi olduğunu anlamak için "-mak/-mek" master ekini kullanabilirsiniz. Eğer eklenemiyorsa isimdir.

2. Ek Fiilin Fiillerdeki Görevi: Fiili Birleşik Zamanlı Yapmak

Tek bir kip eki almış fiile ek fiil gelerek fiili birleşik zamanlı yapar. Bu, fiilin yapısını değil, sadece zamanını etkiler. Üç şekilde karşıma çıkar:

• Hikaye (Görülen Geçmiş Zamanın Hikayesi - -idi): Bir kip ekinden sonra "-idi" ekinin gelmesidir. Genellikle kaynaştırma ve ses düşmesiyle önceki kelimeye bitişik yazılır.

"Seviyor idim" kelimesi "seviyordum" şeklinde kullanılır. Buradaki "du", ek fiilin görülen geçmiş zaman hikayesidir.

Emir kipine ek fiil gelemez, dolayısıyla emir kipinin hikayesi yoktur.

• Rivayet (Öğrenilen Geçmiş Zamanın Rivayeti - -imiş): Bir kip ekinden sonra "-imiş" ekinin gelmesidir. Özellikle yakın geçmişte alay, kinaye veya inanmama anlamlarıyla kullanılabilir.

"Sevmiş imiş" kelimesi "sevmişmiş" şeklinde ifade edilir ve "inanmıyoruz" anlamı katabilir.

Görülen geçmiş zaman (di'li geçmiş zaman) üzerine rivayet eki gelemez ("sevdiymiş" diye bir kullanım yoktur).

Emir kipinin rivayeti yoktur.

• Şart (Dilek-Şart Kipinin Şartı - -ise): Bir kip ekinden sonra "-ise" ekinin gelmesidir. Cümleye şart anlamı yükler.

"Geldiyse", "okuyorsa" gibi kullanımlar ek fiilin şart görevini gösterir.

Dilek-şart kipi ve istek kipinin üzerine bir daha şart eki gelemez ("sevseseydi", "sevmişseydi" şeklinde kullanımlar yoktur).

Emir kipinin şartı yoktur.

Ek Fiil (Ek Eylem)

Ek fiil, Türkçede fiillere veya isim soylu sözcüklere gelerek onlara belirli görevler yükleyen bir ektir. İki temel görevi vardır: isim soylu sözcükleri yüklem yapmak ve fiilleri birleşik zamanlı yapmak. Ek fiil, genel olarak "i-" (imek) fiilinden türemiştir ve cümlede genellikle yardımcı ses veya kaynaştırma sesi ile birlikte farklı şekillerde karşımıza çıkar.

Ek Fiilin Görevleri

Ek fiilin iki temel görevi bulunur:

1. İsim Soylu Sözcükleri Yüklem Yapmak

Ek fiilin belki de en karıştırılan görevi, ad soylu (isim, sıfat, zamir vb.) sözcüklere gelerek onları cümlenin yüklemi haline getirmesidir. Normalde isimler tek başlarına yargı bildirmezken, ek fiil sayesinde yargı bildirir ve cümlenin temel öğesi olan yüklem olurlar.

• "Bu çocuk çok yakışıklı." (Burada "yakışıklı" bir sıfattır, yüklem değildir.)
• "Bu çocuk çok yakışıklıydı." (Burada "yakışıklıydı" sözcüğü ek fiil alarak yüklem olmuştur ve yargı bildirmektedir.)

Bu görevde ek fiil, isim soylu sözcüğe gelerek genellikle şahıs ekleriyle birlikte kullanılır. Ek fiilin dört çekimi vardır:

a. Ek Fiilin Görülen (Bilinen) Geçmiş Zamanı (–(y)di)

İsim veya isim soylu sözcüğe gelerek sözcüğün geçmiş zamanda bir durum veya niteliği bildirdiğini ifade eder.

• Dün çok yorgundum. (yorgun-tu-m -> yorgundum)
• O zamanlar o benim en iyi arkadaşımdı. (arkadaşım-ıdı -> arkadaşımdı)
• Atatürk'ün bünyesi güçlü ve sağlıklıydı. (sağlıklı-yı-dı -> sağlıklıydı)

Bir kelimenin fiil olup olmadığını anlamak için "-mek / -mak" mastar ekini getirmeye çalışın. Eğer uymuyorsa, isim soylu bir kelimedir. Örneğin, "sağlıklı" kelimesine "-mek" getiremeyiz ("sağlıklı-mak" olmaz), bu da onun isim soylu olduğunu gösterir.

b. Ek Fiilin Duyulan (Öğrenilen) Geçmiş Zamanı (–(y)miş)

İsim veya isim soylu sözcüğe gelerek, sözcüğün geçmişte bir durumu veya niteliği bildirdiğini ancak bu bilginin sonradan duyulduğunu veya öğrenildiğini gösterir.

• Meğerse o çok çalışkanmış. (çalışkan-ı-mış -> çalışkanmış)
• Çocukken çok neşeliymişim. (neşeli-y-miş-im -> neşeliymişim)
• Yemekler eskiden daha lezizmiş. (leziz-i-miş -> lezizmiş)

c. Ek Fiilin Geniş Zamanı (–(y)dir)

İsim veya isim soylu sözcüğün şimdiki zamanda veya her zaman sahip olduğu bir niteliği, durumu veya yargıyı bildirir. Ek fiilin geniş zamanı, genellikle "-dır, -dir, -dur, -dür" veya olumsuzunda "-mez, -maz" ekleriyle belirtilir. Çoğu zaman düşebilir.

• Bu oda çok geniştir. (geniş-tir) – ("geniş" kelimesi doğrudan yüklem de olabilir: "Bu oda çok geniş.")
• Sınav kolay değildir. (kolay değil-dir)
• Ben her zaman hazırım. (hazır-ım) – (Burada ek fiil kişi eki içinde gizlidir.)

d. Ek Fiilin Şartı (–(y)se)

İsim veya isim soylu sözcüğün bir şarta bağlı olduğunu ifade eder.

• Hava güzelse dışarı çıkalım. (güzel-i-se -> güzelse)
• Bu kitap onunsa alabilirsin. (onun-sa)
• Çocuğun ateşi varsa doktora götürün. (var-sa)

2. Fiilleri Birleşik Zamanlı Yapmak

Ek fiilin ikinci görevi, basit zamanlı bir fiile gelerek onu birleşik zamanlı yapmaktır. Basit zamanlı fiiller tek bir kip eki alırken, ek fiil sayesinde ikinci bir kip eki alarak iki ayrı zaman veya durum ifade ederler.

Ek fiil, fiilin yapısını (basit, türemiş, birleşik) değiştirmez, sadece zamanını (basit zamanlıdan birleşik zamanlıya) değiştirir.

Bir fiilin birleşik zamanlı olması demek, o fiilin çekimlenirken üst üste iki kip eki alması demektir. İkinci kip eki her zaman ek fiil (imek fiili) sayesinde gelir.

Fiillere gelen ek fiil, üç farklı çeşitte karşımıza çıkar:

a. Ek Fiilin Hikayesi (–(y)di)

Basit zamanlı bir fiile gelerek, eylemin geçmişte belirli bir zamanda yapıldığını veya alışkanlık halinde tekrarlandığını (geniş zamanın hikayesi) ifade eder. Eylemin geçmişte görüldüğünü, bilindiğini vurgular.

Yapısı: Fiil Kökü + Kip Eki + -(y)di (ek fiil) + Şahıs Eki

• Seviyordu (sev-i-yor-du): "Sevmek" fiili, şimdiki zaman kipini (yor) aldıktan sonra ek fiilin hikayesi (-du) ile birleşik zamanlı olmuştur. (Şimdiki zamanın hikayesi).
• Giderdi (git-er-di): "Gitmek" fiili, geniş zaman kipini (er) aldıktan sonra ek fiilin hikayesi (-di) ile birleşik zamanlı olmuştur. (Geniş zamanın hikayesi). Bu aynı zamanda "terk edilmiş alışkanlık" anlamı da katar. (Önceden gidiyordu, şimdi gitmiyor.)
• Okumuştu (oku-muş-tu): "Okumak" fiili, öğrenilen geçmiş zaman kipini (muş) aldıktan sonra ek fiilin hikayesi (-tu) ile birleşik zamanlı olmuştur. (Öğrenilen geçmiş zamanın hikayesi).

b. Ek Fiilin Rivayeti (–(y)miş)

Basit zamanlı bir fiile gelerek, eylemin geçmişte yapıldığının başkasından öğrenildiğini, duyulduğunu veya varsayıldığını ifade eder.

Yapısı: Fiil Kökü + Kip Eki + -(y)miş (ek fiil) + Şahıs Eki

Görülen (Bilinen) Geçmiş Zamanın Rivayeti yoktur. Yani "gittim" kipinin üzerine "-miş" gelmez ("gittimiş" diye bir kullanım olmaz). Çünkü bu mantık hatasıdır: Gördüğüm bir şeyi başkasından duymuş olmam mümkün değildir.

• Okuyormuş (oku-yor-muş): "Şimdiki zamanın rivayeti"
• Gelecekmiş (gel-ecek-miş): "Gelecek zamanın rivayeti"
• Severmiş (sev-er-miş): "Geniş zamanın rivayeti". Bazen kinaye veya inanmama anlamı katabilir. ("Çok severmiş tabii, biz de inandık.")

c. Ek Fiilin Şartı (–(y)se)

Basit zamanlı bir fiile gelerek, eylemin yapılmasının veya bir durumun gerçekleşmesinin bir şarta bağlı olduğunu ifade eder.

Yapısı: Fiil Kökü + Kip Eki + -(y)se (ek fiil) + Şahıs Eki

Türkçede Şart kipinin şartı ("sevse-y-se" şeklinde bir kullanım olmaz) ve İstek kipinin şartı ("seve-y-se" şeklinde bir kullanım olmaz) bulunmamaktadır.

• Gelirse (gel-ir-se): "Geniş zamanın şartı"
• Bitirdiyse (bitir-di-y-se): "Görülen geçmiş zamanın şartı"
• Yaptıysa (yap-tı-y-sa): "Görülen geçmiş zamanın şartı"

Ek Fiil ve Emir Kipi

Emir kipine ek fiil getirilmez. Emir kipi, doğrudan ve anlık bir eylemi emrettiği için ek fiilin zaman veya şart anlamı katma özelliğiyle birleşemez. ("Git-se", "Gel-miş" gibi kullanımlar olmaz.)

Ek Fiilin Fark Edilmesi için İpuçları

• İsimlerde: Bir isim soylu kelime cümlenin yüklemi olmuşsa ve "idi", "imiş", "ise", "dir" eklerinden birini almışsa veya bu ekler düşmüş ("-dir" eki gibi) ama anlamdan çıkarılıyorsa o isim ek fiil almıştır.
• Fiillerde: Bir fiil iki adet kip eki almışsa, ikinci kip eki her zaman ek fiil (i-mek fiili) sayesinde gelmiştir. Genellikle fiil ile ikinci kip eki arasında (y)d, (y)m, (y)s sesleri gizlidir.

Bu detaylı notları okuduktan sonra ek fiil konusundaki tüm sorularınızın cevap bulduğunu umuyoruz.