Akıllı Not Detayı

Fiilde Yapı

Fiilin yapısını inceleyen bu konu, fiillerin basit, türemiş veya birleşik yapıda olup olmadığını anlamamızı sağlar. Fiilde yapı, fiilin köküne ve aldığı eklere bakılarak belirlenir.

1. Basit Fiiller

Basit fiiller, fiilin kök halinde olduğu ve yapım eki almamış fiillerdir. Ancak kip ve kişi ekleri alabilirler. Yapım eki almamış olmaları, anlamlarını değiştirmemeleri anlamına gelir.

Özellikleri:
Fiil kök halindedir.
Yapım eki almaz.
Kip (zaman/dilek) ve kişi ekleri alabilir. Bu ekler fiilin anlamını değiştirmez, sadece zamanını veya yapan kişiyi belirtir.

<example>
Gitti: "Git-" fiil kökü + "-ti" (görülen geçmiş zaman eki). Herhangi bir yapım eki almadığı için basittir.
Yazmış: "Yaz-" fiil kökü + "-mış" (duyulan geçmiş zaman eki). Basit fiildir.
Sürecek: "Sür-" fiil kökü + "-ecek" (gelecek zaman eki). Basit fiildir.
Üşüyoruz: "Üşü-" fiil kökü + "-yor" (şimdiki zaman eki) + "-uz" (1. çoğul şahıs eki). Basit fiildir.
As: "As-" fiil kökü. Emir kipinde çekimlenmiştir, ek almamıştır. Basit fiildir.
</example>

<common-mistake>
Bazı öğrenciler yapım eki almadığı için basit fiilleri "ezik" veya "eksik" gibi düşünebilirler. Ancak fiilin basit olması, onun anlamının veya işlevinin eksik olduğu anlamına gelmez. Sadece türemiş veya birleşik fiillerden farklı bir yapıda olduğunu gösterir. Örneğin, "Gel" veya "Geldik" fiilleri anlamca çok güçlü ve kapsamlı olabilirler.
</common-mistake>

2. Türemiş Fiiller

Türemiş fiiller, yapım eki almış fiillerdir. Bu yapım ekleri sayesinde fiil kökü veya isim kökü yeni bir fiil haline gelir ve fiilin kök anlamından farklı bir anlam kazanır. Türemiş fiiller, yapım eki almış kelimelere verilen "gövde" durumundadır.

Özellikleri:
Yapım eki alır.
İsim veya fiil kökünden türeyebilirler.
Yapım eki aldıklarında yeni bir anlam kazanırlar.

Türeyiş Şekillerine Göre:

a. İsimden Fiil Türemiş Fiiller
İsim köklerine yapım eki getirilerek fiil yapılan kelimelerdir.

<example>
Susamış: "Su" (isim) + "-sa-" (yapım eki) + "-mış" (kip eki). "Su" isminden "susamak" fiili türemiştir.
Kanamak: "Kan" (isim) + "-a-" (yapım eki) + "-mak" (mastar eki). "Kan" isminden "kanamak" fiili türemiştir.
Başlayacak: "Baş" (isim) + "-la-" (yapım eki) + "-yacak" (kip eki). "Baş" isminden "başlamak" fiili türemiştir.
Yanlamak: "Yan" (isim) + "-la-" (yapım eki) + "-mak" (mastar eki). "Yan" isminden "yanlamak" fiili türemiştir.
</example>

b. Fiilden Fiil Türemiş Fiiller
Fiil köklerine yapım eki getirilerek yeni bir fiil yapılan kelimelerdir.

<example>
Kopardı: "Kop-" (fiil) + "-ar-" (yapım eki) + "-dı" (kip eki). "Kopmak" fiilinden "koparmak" fiili türemiştir.
Alındı: "Al-" (fiil) + "-ın-" (yapım eki) + "-dı" (kip eki). "Almak" fiilinden "alınmak" fiili türemiştir (edilgenlik).
Açıldı: "Aç-" (fiil) + "-ıl-" (yapım eki) + "-dı" (kip eki). "Açmak" fiilinden "açılmak" fiili türemiştir (edilgenlik).
Dövüşmek: "Döv-" (fiil) + "-üş-" (yapım eki) + "-mek" (mastar eki). "Dövmek" fiilinden "dövüşmek" fiili türemiştir (işteşlik).
Gezdirmek: "Gez-" (fiil) + "-dir-" (yapım eki) + "-mek" (mastar eki). "Gezmek" fiilinden "gezdirmek" fiili türemiştir (ettirgenlik).
</example>

3. Birleşik Fiiller

Birleşik fiiller, en az iki kelimenin bir araya gelmesiyle oluşan fiillerdir. Kendi içlerinde üç ana başlığa ayrılırlar ve kip ile kişi ekleriyle çekimlenebilirler.

Özellikleri:
Birden fazla sözcükten meydana gelir.
Kip ve kişi ekleriyle çekimlenebilir.

a. Anlamca Kaynaşmış Birleşik Fiiller (Deyimleşmiş Birleşik Fiiller)

Genellikle deyimlerden oluşan, sözcüklerin gerçek anlamlarından uzaklaşarak yeni bir anlam kazandığı birleşik fiillerdir. Bu tip birleşik fiillerde kelimeler kalıplaşmış ve kaynaşmıştır, bir arada kullanıldıklarında mecaz anlam taşırlar. Ayrı da yazılabilseler de, anlam bütünlüğü nedeniyle birleşik fiil kabul edilirler.

<example>
Göze girmek: Birinin takdirini kazanmak. "Dersine çok çalışınca göze girdi." Burada "girdi" tek başına fiil değildir, "göze girmek" bir bütün olarak fiildir.
Kulak vermek: Dikkatle dinlemek. "Öğretmenin anlattıklarına kulak verdi."
Küplere binmek: Çok sinirlenmek. "Eve geç kaldığım için babam küplere bindi."
Başvurmak: Bir yere dilekte bulunmak. "Kararı iptal ettirmek için mahkemeye başvurdu." (Bitişik yazılır ancak anlamca kaynaşmıştır).
Vazgeçmek, öngörmek: Bitişik yazılan, kalıplaşmış anlamca kaynaşmış birleşik fiillerdir.
</example>

<tip>
Deyimler ve bazı kalıplaşmış fiiller (başvurmak, vazgeçmek, öngörmek gibi) anlamca kaynaşmış birleşik fiillerdir. Cümledeki anlam bütünlüğünü ve mecazi ifadeyi arayın. Eğer birden fazla kelime bir fiil öbeği oluşturup yeni bir anlam veriyorsa, bu genellikle anlamca kaynaşmış birleşik fiildir.
</tip>

b. Yardımcı Eylemle Kurulan Birleşik Fiiller

Bir isimle "etmek", "olmak", "kılmak", "eylemek", "buyurmak" gibi yardımcı eylemlerin birleşmesiyle oluşan fiillerdir. Bu fiillerin bitişik veya ayrı yazılması belirli kurallara bağlıdır.

Yazım Kuralları:
İsimle yardımcı eylem birleşirken ses düşmesi veya ses türemesi olursa fiil bitişik yazılır.
Herhangi bir ses olayı olmazsa fiil ayrı yazılır.

<example>
Bitişik Yazılanlar (Ses Olayı Var):
Hissetmek (His + etmek -> Hissetmek: 's' türemesi)
Affetmek (Af + etmek -> Affetmek: 'f' türemesi)
Zannetmek (Zan + etmek -> Zannetmek: 'n' türemesi)
Kaydolmak (Kayıt + olmak -> Kaydolmak: 'ı' düşmesi, 't' değişimi)

Ayrı Yazılanlar (Ses Olayı Yok):
Teşekkür etmek: "Yardımlarınız için size teşekkür ederim."
Yardım etmek: "Ödevini yapmasına yardım etti."
Davet etmek: "Doğum günü kutlamasına beni de davet etti."
Park etmek: "Arabayı buraya park etti."
Mutlu etmek: "Çocuğunu mutlu etti."
Arz etmek: "Bu durumu size arz etmek isterim."
</example>

<common-mistake>
Yardımcı eylemle kurulan birleşik fiillerin yazımı sıkça karıştırılır. Özellikle ses türemesi veya düşmesi olan fiillerin ayrı yazılması büyük bir hatadır.
Yanlış: "His etti", "Zan etti", "Kayıt oldu"
Doğru: "Hissetti", "Zannetti", "Kaydoldu"
Ses olayı olmayanları bitişik yazmak da yanlıştır.
Yanlış: "Yardımetti", "Teşekküretti"
Doğru: "Yardım etti", "Teşekkür etti"
</common-mistake>

c. Kurallı Birleşik Fiiller

Belirli kurallar çerçevesinde fiil köklerine belli yardımcı fiillerin getirilmesiyle oluşan ve her zaman bitişik yazılan birleşik fiillerdir. Dört çeşidi vardır:

#### i. Yeterlilik Fiili
Fiile gücü yetme, yapabilme, ihtimal veya izin anlamı katar.
Yapısı: Fiil kökü + -e/-a + bilmek

<example>
Yağmur yağabilir: Burada ihtimal anlamı katmıştır. ("Yağ-" + "-a-" + "bil-" + "-ir")
Geziye gidebilirsin: İzin anlamı katmıştır. ("Git-" + "-e-" + "bil-" + "-irsin")
Çantayı taşıyabilir: Gücü yetme anlamı katmıştır. ("Taşı-" + "-yabil-" + "-ir")
</example>

<common-mistake>
Yeterlilik fiilinin olumsuz hali sıklıkla basit fiil sanılır, ancak olumsuz hali de birleşik fiildir. Bu, sınavların en önemli ve yanıltıcı noktalarından biridir.
Yüzer (basit fiil)
Yüzmez (basit fiilin olsuzu, yine basit fiil)
Yüzebilir (birleşik fiil - yeterlilik)
Yüzemez / Yüzeyemez (birleşik fiilin olumsuzu, birleşik fiildir)

Dikkat: -e/-a eki ile olumsuzluk eki -me/-ma arasında kalan -e/-a sesleri, yeterlilik fiilinin olumsuzluğunun göstergesidir.
Açar (basit) → Açmaz (basit)
Açabilir (birleşik) → Açamaz (birleşik)
</common-mistake>

<tip>
Bir fiilin olumsuz halinde -e/-a sesini görüyorsanız, o fiilin yeterlilik fiilinin olumsuz hali olup olmadığını kontrol edin ("yapabilirim" -> "yapamam" gibi). Eğer '-ebilmek' fiilinden türemişse, yapısı bileşiktir.
</tip>

#### ii. Tezlik Fiili
Fiile çabukluk, aniden yapma veya kolayca yapma anlamı katar.
Yapısı: Fiil kökü + -i/-ı/-u/-ü + vermek

<example>
Bahar geliverdi: Bahar aniden geldi.
Soruları çözüverdi: Soruları hızla, kolayca çözdü.
İşi yapıverdi: İşi çabucak bitirdi.
</example>

<tip>
Bazı cümlelerde tezlik fiili ile "hemen", "birden" gibi zaman zarfları birlikte kullanılabilir. Bu durum anlatım bozukluğuna yol açabilir (gereksiz sözcük kullanımı). Örneğin, "Hemen yapıverdi" cümlesinde "hemen" kelimesi gereksiz olabilir çünkü "yapıverdi" zaten çabukluk anlamı taşır.
</tip>

#### iii. Sürerlik Fiili
Eylemin devam ettiğini, sürdüğünü belirtir.
Yapısı: Fiil kökü + -e/-a + kalmak / -e/-a + gelmek / -e/-a + durmak

<example>
Vitrine baka kalmış: Bakma eylemi devam ediyor.
Halimize şaşa kaldı: Şaşırma eylemi sürüyor.
Hep böyle ola gelmiştir: Süreklilik ve alışkanlık anlamı.
Siz gide durun: Gidin, devam edin anlamında.
Yıllardır süre gelir: Yıllardır devam eder.
</example>

#### iv. Yaklaşma Fiili
Eylemin neredeyse gerçekleştiğini, az kalsın olduğunu belirtir.
Yapısı: Fiil kökü + -e/-a + yazmak

<example>
Çatıdan düşe yazdım: Az kalsın düşüyordum ama düşmedim.
Korkudan öle yazmış: Neredeyse ölüyordu ama ölmedi.
Yorgunluktan bayıla yazdı: Az kalsın bayılıyordu ama bayılmadı.
</example>

---

Genel Bakış ve Örnek Uygulamalar

Konuyu pekiştirmek için fiillerin yapılarını hızlıca belirleyelim:

Gördü: Basit (yapım eki yok, sadece kip eki var)
Susamak: Türemiş (su (isim) + -sa- (yapım eki) → susamak)
Baka kaldı: Birleşik (bakmak + kalmak → sürerlik fiili)
Sevdi: Basit (yapım eki yok, sadece kip eki var)
Gözlemek: Türemiş (göz (isim) + -le- (yapım eki) → gözlemek)
Hissetti: Birleşik (his + etmek → ses türemesi olduğu için yardımcı eylemle kurulan birleşik fiil)

Çeşitli Örnek Çözümleri:

1. "Kafesteki kuşu gören, onu şahin ya da kartal zannetmişti."
Zannetmek: Zan (isim) + etmek (yardımcı eylem) → 'n' ses türemesi var. Birleşik fiil.

2. "Bilim insanları köpek balıklarının üstüne bilgi toplayan dedektörler yerleştirmiş."
Yerleştirmiş: Yer (isim) + -leş- (yapım eki) + -tir- (yapım eki) → yerleştirmek. Birçok yapım eki aldığı için türemiş fiil.

3. "Astronotlar ilk defa birlikte aynı hızla hareket eden yıldız kümesi gözlemledi."
Gözlemlemek: Göz (isim) + -lem- (yapım eki) → gözlemek. Yaptırma anlamı katan '-le-' yapım eki almış. Türemiş fiil.

4. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde birleşik yapılı fiil kullanılmamıştır?
A) "Bütün iş bu gelen günde içim titriyor sevinçten." → İçi titremek (deyim) → Anlamca kaynaşmış birleşik fiil.
B) "Yolumuzu gözlüyordu her gün ayrı bir komşunun penceresinden." → Yolunu gözlemek (deyim) → Anlamca kaynaşmış birleşik fiil.
C) "Sen büyük şehirlerin çocuğusun, kıyıda köşede büyümedin bizim gibi." → Büyümek (fiil) + -me- (olumsuzluk eki) + -di- (kip eki) + -n (kişi eki). Herhangi bir yapım eki veya yardımcı fiil almamıştır. Basit bir fiilin olumsuz halidir. → Basit fiil. (Birleşik fiil kullanılmamıştır)
D) "Teşekkür etmeliyim ya Ankara bugüne bu sevince." → Teşekkür (isim) + etmek (yardımcı eylem) → Ses olayı olmadığı için ayrı yazılan yardımcı eylemle kurulan birleşik fiil.

5. Boyayabilir (yeterlilik), reddetmek (yardımcı eylemle), küplere binmek (anlamca kaynaşmış) fiil yapılarıyla doğru eşleştirme:
A) Düşebilir (yeterlilik) - Umut etmiş (yardımcı eylemle) - Zengin olmuş (yardımcı eylemle) --> Uyumsuzluk var (üçüncüsü anlamca kaynaşmış değil)
B) Kala kaldı (sürerlik kurallı birleşik) - Rahatsız olmak (yardımcı eylemle) - Memnun olmak (yardımcı eylemle) --> Uyumsuzluk var
C) Gidemez (gidebilir olumsuzu, yeterlilik birleşik fiili) - Arz etti (yardımcı eylemle) - Dil dökmek (deyim, anlamca kaynaşmış) --> Doğru eşleştirme.
D) Yaşayacak (basit) - Ulaştırıcı (yapım eki almış, sıfat fiil, fiil değil) - Sabretmek (yardımcı eylemle) --> Uyumsuzluk var

Bu detaylı not sayesinde "Fiilde Yapı" konusunu tüm yönleriyle anlamış oldunuz. Başarılar dileriz!