Ek Eylem (Ek Fiil) Konusu Detaylı Notlar
Ek eylem (diğer adıyla ek fiil), Türkçede hem isimlere hem de fiillere gelebilen tek çekim ekidir. Dil bilgisinin önemli ve genellikle öğrencilerin zorlandığı bir konusudur. Bu not, ek eylemin tüm yönlerini detaylı bir şekilde kapsayarak, konuya dair tüm kafa karışıklıklarını gidermeyi amaçlamaktadır.
Ek Eylem Nedir ve Nereye Bakılmalıdır?
Ek eylem, cümlede isimleri yüklem yapan veya basit zamanlı fiilleri birleşik zamanlı fiil haline getiren bir ektir. Genellikle yüklemde bulunur (%99 oranında). Yüklem, cümlenin tamamlanmasını ve bir yargı bildirmesini sağlayan unsurdur.
- Bu soruyu çözemedim. (Çöz_eme_dim - yüklem)
- Biz de sizinle çalışıyoruz. (Çalış_ıyor_uz - yüklem)
- Bu soru zor. (Zor - yüklem)
Önemli Not: Ek eylem sorularına başlarken ilk yapmanız gereken cümlenin yüklemini bulmaktır.
İsim Cümlelerinde Ek Eylem
Yüklemin isim olduğu her cümlede %100 oranında ek eylem bulunur. İsimler, ek eylem almadan cümle içinde yüklem olamazlar. İngilizcedeki "am, is, ar" yapısı gibi düşünebilirsiniz.
İsimlere Gelen Ek Eylem Biçimleri
1. Görülen (Bilinen) Geçmiş Zaman (–idi)
- Duyulan (öğrenilen) geçmiş zaman kipindeki -dı, -di, -du, -dü ekleri isme geldiğinde ek eylemin görülen geçmiş zamanı olur.
- Elindeki güzel bir çiçekt_i_. (çiçek-ti: isim olan "çiçek" sözcüğüne gelerek onu yüklem yapmış ve ek eylemin görülen geçmiş zamanını bildirmiş.)
2. Duyulan (Öğrenilen) Geçmiş Zaman (–imiş)
- Duyulan geçmiş zaman kipindeki -mış, -miş, -muş, -müş ekleri isme geldiğinde ek eylemin duyulan geçmiş zamanı olur.
- Kimse yok_muş_. (yok-muş: isim olan "yok" sözcüğüne gelerek onu yüklem yapmış ve ek eylemin duyulan geçmiş zamanını bildirmiş.)
3. Şart (-ise)
- Şart kipindeki -sa, -se ekleri isme geldiğinde ek eylemin şartı olur. Şart ek eylemi, genellikle cümlenin yükleminde bulunmaz, cümlenin içinde bir koşul bildirir.
- Kitap okur_sa_ mutlu olur. (Bu örnekte fiile gelmiş. İsime örnek: Zor_sa_ yapmayın. "Zor" bir isimdir ve "-sa" ek eylemin şartıdır.)
4. Geniş Zaman (–dir, -ım/-im, -sın/-sin vb.)
- Ek eylemin geniş zamanı, kipteki -r/-ar/-er ile hiçbir ilgisi yoktur.
- Genellikle -dır, -direkt, -dur, -dür eki şeklindedir; ancak bu ek çoğu zaman düşebilir veya şahıs ekleriyle kaynaşabilir.
- Eğer bir isim yüklem, -idi, -imiş, -ise eklerinden birini almamışsa, geniş zaman ek eylemi almış demektir.
- Bu bir kalem_dir_. (kalem-dir: geniş zaman ek eylemli isim yüklem)
- Ben bir öğretmen_im_. (öğretmen-im: fiile gelen şahıs eki gibi duran "-im" aslında ek eylemin geniş zamanıdır.)
- Sen bir öğretmen_sin_. (öğretmen-sin: "-sin" ek eylemin geniş zamanıdır.)
- Ben çok mutlu_yum_. (mutlu-yum: "mutlu" isimdir, sonundaki "-yum" ise geniş zaman ek eylemidir.)
Ek Fiilin Geniş Zamanı ile Fiillerdeki Geniş Zaman Kipi Karşılanması:
Ek fiilin geniş zamanı sadece isimlere gelir ve "-dır, -dir, -im, -sin" gibi eklerle veya düşmüş olarak kendini gösterir. Fiillere gelen "-r, -ar, -er" ise bildiğimiz geniş zaman kipidir ve ek fiil değildir (birleşik zamanlı yapmıyorsa). Öğrenciler genellikle fiile gelen geniş zaman kipini ek fiilin geniş zamanıyla karıştırır.
- Yanlış: "O her sabah koş_ar_." cümlesindeki "-ar" ek fiilin geniş zamanıdır.
- Doğru: "O her sabah koş_ar_." cümlesindeki "-ar" ek fiil değil, basit zamanlı fiilin geniş zaman kipidir. Ek fiil ancak birleşik zamanlı fiilerde ya da isimlerde bulunur.
Ek Eylem Düşmesi
Ek eylemin geniş zamanı olan -dır (-dir, -dur, -dür) eki, özellikle üçüncü tekil şahısta fiil olmayan yüklemlerde sıkça düşer. Bu durum, Türkçede bir ismi yüklem yaparken "-dır" ekini kullanmamayı tercih etmemizden kaynaklanır. Ancak ek düşse bile var kabul edilir.
- Benim adım Neslihan. (Aslında "Benim adım Neslihan_dır_.")
- Bugün hava güzel. (Aslında "Bugün hava güzel_dir_.")
- Bu bir kalem. (Aslında "Bu bir kalem_dir_.")
Ek Fiil Düşmesinin Gözden Kaçırılması:
Bir isim yüklem gördüğünüzde, sonunda belirgin bir ek eylem eki olmasa bile orada ek eylemin (geniş zaman) düştüğünü varsaymalısınız. Soru kalıplarında "Aşağıdakilerden hangisinde ek eylem düşmesi yaşanmıştır?" şeklinde karşınıza çıkabilir.
- Yanlış: "Bu kış çok sert." cümlesinde ek eylem yoktur çünkü herhangi bir ek görünmüyor.
- Doğru: "Bu kış çok sert_tir_." cümlesinde ek eylem (geniş zaman) düşmüştür. Yüklem isimdir ve ek eylemsiz isim yüklem olamayacağı için düşmüş kabul edilir.
Ek Eylemin Olumsuz Hali
Ek eylemin olumsuzu "değil" edatıyla yapılır. İsme gelen ek eylemlerin olumsuzunda "değil" edatı kullanılır ve bu "değil" kısmı ek eylem olarak kabul edilir.
- Benim adım Neslihan. (Olumlu) -> Benim adım Neslihan _değil_. (Olumsuz)
- Bugün hava güzel. (Olumlu) -> Bugün hava güzel _değil_. (Olumsuz)
- Bu soru zor. (Olumlu) -> Bu soru zor _değil_. (Olumsuz)
Fiil Cümlelerinde Ek Eylem
Ek eylem, fiillere geldiğinde o fiili birleşik zamanlı (birleşik çekimli) yapar. Basit zamanlı fiillerde ek eylem bulunmaz.
Basit Zamanlı Fiil ve Birleşik Zamanlı Fiil
- Basit Zamanlı (Çekimli) Fiil: Sadece bir tane kip eki alan fiillerdir.
- Gel_iyor_uz (gel-mek + -iyor [şimdiki zaman kipi] + -uz [şahıs eki]) -> 1 kip eki
- Okun_acak_ (oku-nmak + -acak [gelecek zaman kipi]) -> 1 kip eki
- Birleşik Zamanlı (Çekimli) Fiil: İki tane kip eki alan fiillerdir. Buradaki ikinci kip eki her zaman ek eylemdir. Türkçede 3 veya daha fazla kip eki alan fiil yoktur.
- Gel_iyor_du (gel-mek + -iyor [kip 1] + -du [kip 2 / ek eylem])
- Okun_acak_mış (oku-nmak + -acak [kip 1] + -mış [kip 2 / ek eylem])
- Çalış_ıyor_sa (çalış-mak + -ıyor [kip 1] + -sa [kip 2 / ek eylem])
Birleşik zamanlı bir fiil gördüğünüzde, ikinci kip eki otomatik olarak ek eylem kabul edilir. Bu, ek eylemi fiillerde bulmanın en pratik yoludur.
Fiillere Gelen Ek Eylem Biçimleri
1. Hikaye Birleşik Zamanı (–idi)
- Bir kip ekinden sonra gelen -dı, -di, -du, -dü ekleri, fiile ek eylemin hikaye birleşik zamanını katar.
- Gel_iyor_du. (Geliyor idi: şimdiki zamanın hikayesi)
- Gel_miş_ti. (Gelmiş idi: duyulan geçmiş zamanın hikayesi)
- Gel_ecek_ti. (Gelecek idi: gelecek zamanın hikayesi)
2. Rivayet Birleşik Zamanı (–imiş)
- Bir kip ekinden sonra gelen -mış, -miş, -muş, -müş ekleri, fiile ek eylemin rivayet birleşik zamanını katar.
- Gel_iyor_muş. (Geliyor imiş: şimdiki zamanın rivayeti)
- Gel_miş_miş. (Gelmiş imiş: duyulan geçmiş zamanın rivayeti)
- Gel_ecek_miş. (Gelecek imiş: gelecek zamanın rivayeti)
"Rivayet" kelimesini "dedikodu" veya "bir rivayete göre" ifadeleriyle eşleştirerek akılda tutabilirsiniz. Genellikle başkasından duyma anlamı taşır.
3. Şart Birleşik Zamanı (–ise)
- Bir kip ekinden sonra gelen -sa, -se ekleri, fiile ek eylemin şart birleşik zamanını katar.
- Gel_iyor_sa. (Geliyor ise: şimdiki zamanın şartı)
- Gel_miş_se. (Gelmiş ise: duyulan geçmiş zamanın şartı)
- Gel_ecek_se. (Gelecek ise: gelecek zamanın şartı)
Fiillere gelen ek eylemleri sıradan kip ekleriyle karıştırmak:
- Yanlış: "Oynamış" kelimesindeki "-mış" ek eylemdir.
- Doğru: "Oynamış" kelimesindeki "-mış" basit zamanlı fiilin sadece duyulan geçmiş zaman kipidir. Ek eylem olsaydı ikinci bir kip eki gelmeliydi, örneğin "Oynuyormuş".
"Korsan Yöntem" Ek Eylem Kontrolü
Ek eylemi hızlıca tespit etmek için fiilin veya ismin sonuna "-idi", "-imiş", "-ise" getirerek okumayı deneyin. Eğer anlamlı oluyorsa, orada ek eylem vardır. Ayrıca, isim yüklemlerde veya fiillere kesinlik/olasılık anlamı katan "-dır, -dir, -dur, -dür" eklerini de ek eylem olarak kabul edebiliriz.
- Hoca soruyormuş. (soruyor _imiş_) -> Ek eylem var.
- Dün hava güzeldi. (güzel _idi_) -> Ek eylem var.
- Annem geldi. (gel _idi_) -> Anlamsız, ek eylem yok.
Ek Eylemin Farklı Görevleri
Soru kalıplarında "Ek fiil farklı bir görevde kullanılmıştır." dendiğinde, ek fiilin bir ismi mi yüklem yaptığı (isme gelme) yoksa bir fiili mi birleşik zamanlı yaptığı (fiile gelme) sorulmaktadır.
- Eski evlerin bahçelerinde çeşit çeşit ağaçlar var _idi_. ("var" isimdir, isme gelmiş.)
- Duygularını çok iyi ifade eden bir şair _idi_. ("şair" isimdir, isme gelmiş.)
- Hala en sevdiği mevsim yaz_dır_. ("yaz" isimdir, isme gelmiş.)
- Üstüne düşen bütün işleri çok iyi yap_ar_ _idi_. ("yapmak" fiildir, fiile gelmiş.)
→ Bu örnekte "yapar idi" fiile gelerek birleşik zamanlı yapmıştır, diğerlerinden farklıdır.
Önemli İstisnalar ve Dikkat Edilmesi Gereken Noktalar
1. Ek Fiilin Yüklemde Olmayabilmesi
Ek eylemin şart kipi olan "-ise", cümlenin yükleminde olmak zorunda değildir; cümlenin herhangi bir yerinde bir koşul bildiren yan cümlecikte de bulunabilir.
- Bana sor_ar_ _isen_, ben de gelirim. ("gel_irim_" yüklemdir ve basit zamanlıdır. Ancak cümlede "sorar isen" kısmında ek eylem bulunmaktadır.)
Şart ek eylemi (-ise) gördüğünüzde, yüklemde ek eylem olmasa bile tüm cümlede ek eylemin bulunabileceğini unutmayın. Bu, öğrencilerin en çok düştüğü noktalardan biridir.
2. Ek Fiil Düşmesi (Tekrar Vurgu)
İsim yüklemlerde -dır, -dur, -dür eki sıklıkla düşer, ancak bu durum ek eylemin varlığını değiştirmez; düşmüş kabul edilir.
Ek eylem düşmesini fark etmemek:
- Yanlış: "Bu, son yılların en sert kışı." cümlesinde ek eylem yoktur.
- Doğru: "Bu, son yılların en sert kışı_dır_." cümlesinde ek eylem (geniş zaman) düşmüştür. Anlamayı kolaylaştırmak için cümlenin sonuna "-dır" ekleyip deneyebilirsiniz.
3. Fiillere Gelen "-dır, -dir, -dur, -dür" Eki
Ek eylemin geniş zamanı olan "-dır, -dir, -dur, -dür" eki, istisnai olarak fiillere de gelebilir. Ancak fiile geldiğinde onu birleşik zamanlı yapmaz, sadece cümleye kesinlik veya olasılık anlamı katar. Buna rağmen yine de ek fiil kabul edilir.
- Annem gel_miş_tir. (gel-miş-tir: "gelmiş" fiili duyulan geçmiş zaman kipini almıştır, basit zamanlıdır. "-tir" eki gelerek birleşik zamanlı yapmamıştır, sadece cümleye kesinlik anlamı katmıştır. Buna rağmen "-tir" yine de ek fiildir.)
- Sınav bit_miş_tir. (bit-miş-tir: kesinlik anlamı katan ek fiil, birleşik zamanlı yapmaz.)
Fiile gelen -dır/-dir'i ek fiil saymamak veya birleşik zamanlı sanmak:
- Yanlış: "Annem gelmiştir." cümlesindeki "-tir" ek fiil değildir çünkü fiili birleşik zamanlı yapmamıştır. Veya, bu fiil birleşik zamanlıdır.
- Doğru: "Annem gelmiştir." cümlesindeki "-tir" ek fiildir, ancak fiili birleşik zamanlı yapmamıştır. Fiil hala basit zamanlıdır. Bu, "-dır" ekine özgü bir istisnadır.
Ek Eylemin Cümleye Kattığı Anlamlar
Ek eylem, eklendiği fiil veya isme göre cümleye çeşitli anlamlar katabilir. Bu anlamlar genellikle cümleyi dikkatle okuyarak ve kulağımızla hissederek bulunur.
- Gerçekleşmemiş Niyet: Yapılmak istenen ama tamamlanmamış eylemleri ifade eder.
- Seninle sinemaya gidecek_tik_. (Ama gidemedik.)
- Terk Edilmiş Alışkanlık: Eskiden yapılan, ancak artık yapılmayan eylemleri anlatır.
- Eskiden her gün koş_ar_dım. (Ama artık koşmuyorum.)
- Küçümseme: Bir şeyi veya kişiyi önemsememe, değersiz görme.
- Soruları kendisi çözmüş_müş_. (Ne kadar da önemli, der gibi bir alaycılık.)
- Başkasından Duyma: Eylemin başkasından öğrenildiğini, şahit olunmadığını ifade eder. (Rivayet kipiyle yakındır.)
- Her akşam dokuzda uyuyor_muş_. (Gözümle görmedim ama öyle diyorlar.)
- Şart veya Koşul: Bir eylemin gerçekleşmesinin başka bir duruma bağlı olduğunu bildirir.
- Spor yap_ar_sak daha sağlıklı oluruz. (Spor yapma koşuluyla sağlıklı olma.)
- Kesinlik/Olasılık: Fiile geldiğinde o yargının kesin veya olası olduğunu ifade eder. (Fiile gelen -dır/-dir ile ilgilidir.)
- Yemekler çoktan piş_miş_tir. (Kesinlik)
- Annem bizi bekle_miş_tir. (Olasılık)
Azımsama ve Küçümseme Kavramlarını Karıştırmak:
Bu iki kavram birbirine yakın gibi görünse de farklıdır.
- Azımsama: Miktarı ölçülebilen, sayılabilen şeylerin yetersiz bulunması.
- Bu kadarcık yemek bana yetmez. (Yiyecek miktarı azımsanıyor.)
- Küçümseme: Bir kişinin niteliğini, başarısını, davranışını yetersiz ya da önemsiz bulma.
- O bu konuyu öğrenmiş_miş_. (Başarısı küçümseniyor.)
Bu ayrım, anlam sorularında önemlidir.
Ek fiilin cümleye kattığı anlam sorularını çözerken dil bilgisi kurallarından ziyade, cümleyi okuyarak verdiğiniz tepkiye güvenin ve kulağınıza hitap eden anlamı yakalamaya çalışın.
Ek fiil, ilk başta karmaşık görünse de temelde isimleri yüklem yapan veya fiilleri birleşik zamanlı hale getiren "idi, imiş, ise, -dır" eklerinden ibarettir. Yukarıdaki detaylı notları ve özellikle "düşebileceğiniz noktaları" dikkate alarak konuyu kolayca kavrayabilirsiniz.