Akıllı Not Detayı

Fiilimsiler (Eylemsiler), fiil anlamını koruyan ancak cümle içinde isim, sıfat veya zarf görevinde kullanılan, cümleyi tamamlamayan sözcüklerdir.

Anahtar Noktalar:

• Fiilimsilerin Temel Özelliği ve Bulma Taktiği

Fiilimsiler, fiil kökünden türeyen ve -ma/-me olumsuzluk ekini alabilen sözcüklerdir. Fiilimsi tespiti için ilk adım, cümlenin yüklemini (lokomotifini) bulmaktır. Yüklem, cümleyi tamamlayan ana eylemdir. Yüklem dışındaki sözcüklerden "-ma/-me" eki ile olumsuz yapılabilenler fiilimsidir.

Yüklemi fiilimsi sanmak yaygın bir hatadır. Yüklem cümlenin esas yargısını taşır ve çekimli fiildir; fiilimsi ise yargıyı bitiremez.

Ali gezmek için buraya geldi. ("Geldi" yüklemdir. "Gezmek" ise "gezmemek" olarak olumsuz yapılabilir, bu yüzden fiilimsidir.)

Fiilimsiler, sadece kendi konusu için değil, cümlenin ögeleri ve cümle türleri gibi diğer dil bilgisi konuları için de temel bir yapı taşıdır.

• Fiilimsi Çeşitleri

1. İsim Fiil (Ad Eylem)

Fiil kök veya gövdelerine -ma, -ış, -mak (mayışmak) ekleri getirilerek oluşturulur ve cümlede isim gibi kullanılır.

Ders anlatış tarzına bayılıyorum. ("Ders anlatış" bir isim fiildir.)

Bazı isim fiiller zamanla fiilimsi özelliğini kaybedip kalıcı isim haline gelir (örn. dondurma, çakmak, yemek). Bu kelimeler artık olumsuz yapılamaz ve fiilimsi sayılmaz.

2. Sıfat Fiil (Ortaç)

Fiil kök veya gövdelerine -an, -ası, -mez, -ar, -dik, -ecek, -miş (Anası mezar dikecekmiş) ekleri getirilerek oluşturulur ve cümlede sıfat görevinde kullanılır.

Güneş girmeyen eve doktor girer. ("Girmeyen" sözcüğü "ev" ismini niteleyen bir sıfat fiildir.)

• Adlaşmış Sıfat Fiil: Nitelediği isim düştüğünde, sıfat fiil ismin görevini üstlenerek adlaşır.

Beğendiğim şarkıları dinleyin. (Sıfat fiil) -> Beğendiklerimi dinleyin. (Adlaşmış sıfat fiil)

3. Zarf Fiil (Bağ Eylem)

Fiil kök veya gövdelerine çeşitli ekler (-ip, -erek, -ince, -ken, -alı, -madan, -dıkça vb.) getirilerek oluşturulur. Cümlede zarf görevi üstlenir ve fiili durum veya zaman yönünden niteler. Yükleme sorulan "nasıl" veya "ne zaman" sorularına cevap verir.

Kitabı okuyarak zamanı değerlendiriyor. ("Okuyarak" zarf fiilidir ve fiilin nasıl değerlendirildiğini belirtir.)

Yor eki alan kelimeler her zaman çekimli fiildir ve fiilimsi olamaz.

• Çekimli Fiil ve Fiilimsi Arasındaki Fark

Çekimli fiiller cümlede temel yargıyı belirtir ve kip ile kişi ekleri alarak cümleyi tamamlar. Fiilimsiler ise cümlenin yan yargılarını oluşturur ve cümle içinde isim, sıfat veya zarf görevinde bulunurlar, cümleyi tamamlamazlar.

Tonguç yukarıya çıktı. ("Çıktı" çekimli fiil, cümleyi bitirir.)

Tonguç yukarıya çıkıp odasına gitti. ("Çıkıp" fiilimsi, cümleyi tek başına bitirmez.)

Fiilimsi, Türkçe dil bilgisinin temel konularından biridir ve yüklem görevinde bulunmayan, ancak fiillerin özelliklerini taşıyan kelimelerdir. Fiilimsiler bir cümlede fiil görevinden çıkarak isim, sıfat veya zarf görevinde kullanılırlar. Fiilimsilerin temel özelliği, olumsuzluk eki olan "-ma/-me" ekini alabilmeleridir.

Fiilimsileri Bulmak İçin Temel Taktik: Lokomotifi (Yüklemi) Bulmak

Fiilimsileri bulmanın en önemli adımı, cümlenin yüklemini doğru tespit etmektir. Yüklem, cümlenin hareketini sağlayan "lokomotif" gibidir; o olmadan cümle tamamlanmaz ve işlevini yerine getiremez. Cümlede yargıyı tamamlayan esas fiil yüklemdir.

Örnek: "Ali arkadaşını yarın görecek."

Burada "görecek" kelimesi cümlenin yüklemidir. Onu çıkarırsak "Ali arkadaşını yarın" anlamsız kalır. Bu sayede cümlenin lokomotifi yani yüklemi olan "görecek" kelimesini tespit etmiş oluruz.

Yüklemi bulmak, sadece fiilimsi konusunda değil, aynı zamanda cümlenin ögeleri, cümle türleri, fiil çatısı gibi birçok başka dil bilgisi konusunda da size yol gösteren temel bir taktiktir.

Lokomotifi bulduktan sonra, geriye kalan kelimeler arasında "-ma/-me" olumsuzluk ekini alabilen kelimelere bakılır. Bu, bir kelimenin fiilimsi olup olmadığını anlamak için kritik bir adımdır.

Örnek: "Ali gezmek için buraya geldi."

Burada "geldi" yüklemdir. Geriye kalan kelimelerden "gezmek" kelimesi "-me" ekini alabilir: "gezmemek". Demek ki "gezmek" bir fiilimsidir.

Yüklemi yanlış tespit etmek, fiilimsileri bulmada yapılan en büyük hatalardandır. "Lokomotif" gibi cümleyi tamamlayan asıl eylemi iyi belirlemek gerekir.

Çekimli Fiil ile Fiilimsi Arasındaki Fark

Çekimli fiil, cümledeki yargıyı tamamlayan, kişi ve zaman eki almış esas fiildir. Fiilimsi ise fiil gibi görünse de bir cümleyi tek başına yüklem olarak bitiremez.

Zarf Fiil Örneği: "Tonguç yukarıya çıkıp odasına gitti."

Burada "gitti" kelimesi cümleyi tamamlayan, çekimli bir fiildir (yüklem). Ancak "çıkıp" kelimesi tek başına cümleyi bitiremez ("Tonguç yukarıya çıkıp" - bu bir cümle değildir). "Çıkıp" kelimesi "-ip" eki almasına rağmen cümlede yardımcı bir görevdedir ve fiilimsidir.

Yüklem (çekimli fiil) cümlenin karizmatik başrol oyuncusu gibidir, cümleyi bitirir. Fiilimsi ise yan rol oyuncusudur, fiil özelliklerini taşır ama cümleyi bitirme gücüne sahip değildir.

Fiilimsi Çeşitleri

Fiilimsiler, cümlede aldıkları eklere göre üç ana kategoriye ayrılır: İsim Fiil, Sıfat Fiil ve Zarf Fiil.

1. İsim Fiil (Eylemsi)

Fiillerden türeyip -ma/-me, -ış/-iş/-uş/-üş, -mak/-mek eklerini alarak isim gibi kullanılan kelimelerdir. Bu ekleri "mayışmak" şeklinde kodlayabiliriz.

Örnekler:

• Yolculuk yapmayı (yap-ma-yı): "-ma" eki, isim fiil.
• Öğretmenin ders anlatış (anlat-ış) tarzına bayılıyorum: "-ış" eki, isim fiil.
• Okumak (oku-mak) en büyük tutkusudur: "-mak" eki, isim fiil.

Kalıcı Adlar: Bazı kelimeler fiilimsi eklerini almalarına rağmen zamanla fiilimsi özelliklerini kaybedip kalıcı bir varlığın veya kavramın adı (kalıcı ad) haline gelirler. Bunlar artık fiilimsi kabul edilmezler ve olumsuzluk eki alamazlar.

• Dondurma: "Dondurmama" diyemeyiz.
• Gözleme: "Gözlememe" diyemeyiz.
• Sarma: "Sarmama" diyemeyiz.
• Çakmak, ekmek, kazma gibi kelimeler de kalıcı isimlerdir.

Olumsuzluk Eki (-ma/-me) ile İsim Fiil Eki (-ma/-me) Karışıklığı: Cümledeki anlama dikkat etmek gerekir.

• İsim Fiil (-ma): "Sunucular birkaç dakika içinde konuşma yapacaklar." (Burada "konuşma" bir eylemin adıdır, fiilimsidir ve "konuşmama" olabilir)
• Çekimli Fiil (-ma olumsuzluk eki): "Lütfen daha fazla benimle böyle konuşma!" (Burada bir yasaklama, olumsuz emir anlamı vardır ve çekimli fiildir.)

2. Sıfat Fiil (Ortaç)

Fiillerden türeyip -an/-en, -ası/-esi, -mez/-maz, -ar/-er/-ır/-ir/-ur/-ür, -dık/-dik/-duk/-dük, -acak/-ecek, -mış/-miş/-muş/-müş eklerini alarak isimleri niteleyen veya belirten fiilimsilerdir. Bu ekleri "Anası mezar dikecekmiş" şeklinde kodlayabiliriz.

Örnekler:

• Mahallenin en eski evlerinden biri bahçesindeki sararmış yapraklarla sonbaharın gelişini haber veriyor gibiydi. (sarar-mış yapraklar)
• Yıllar önce burada oturmuş (otur-muş) insanlardan kalan anıları saklıyordu.
• Gelen (gel-en) gelmeyen: "gelen" bir sıfat fiildir.
• Verecek (ver-ecek) hesap: "verecek" bir sıfat fiildir.

Sıfat fiiller çoğu zaman adın önüne gelerek sıfat tamlaması kurar (örneğin "sararmış yapraklar", "gelen öğrenci"). Anlam olarak "nasıl" sorusuna cevap verebilir.

Adlaşmış Sıfat Fiil: Sıfat fiillerin nitelediği veya belirttiği isim düşerse, sıfat fiil önündeki ismin yerini tutarak adlaşır. Bunlara "adlaşmış sıfat fiil" denir.

Örnek: "Sanatçının beğendiğim şarkıları var." (beğen-diğ-im şarkılar - sıfat tamlaması)

"Beğendiğimi siz de dinleyin." (şarkıları kelimesi düşmüş, "beğendiğim" adlaşmıştır.)

Adlaşmış sıfat fiili bulmak için "Acaba bu kelimenin önüne düşmüş bir isim getirebilir miyim?" diye düşünün. Eğer getirilebiliyorsa, o kelime adlaşmış sıfat fiildir.

Kalıcı Adlar (Sıfat Fiil Ekleriyle Oluşanlar): Tıpkı isim fiillerde olduğu gibi, bazı sıfat fiil eklerini alan kelimeler de zamanla kalıcı ad olurlar ve fiilimsi özelliklerini kaybederler.

• Döner: "Dönmez" diyemeyiz, yemek adı olmuştur.
• Yazar: "Yazmaz" diyemeyiz, meslek adı olmuştur.
• Giyecek, çizer, okur gibi kelimeler de kalıcı isimlerdir.

3. Zarf Fiil (Bağ Fiil / Ulaç)

Fiillerden türeyip -ken, -alı/-eli, -madan/-meden, -ince/-ınca/-ünce/-ünce, -ip/-ıp/-up/-üp, -erek/-arak, -dıkça/-dikçe/-dukça/-dükçe, -e...e (gül-e gül-e), -r...mez (gel-ir gel-mez), -casına/-cesine, -meksizin/-maksızın, -dığında/-diğinde gibi ekleri alarak cümlede zarf görevinde kullanılan fiilimsilerdir. Diğer fiilimsi eklerinin (mayışmak, anası mezar dikecekmiş) dışında kalan eklerdir.

Zarf fiiller cümlede yükleme sorulan "nasıl?" ve "ne zaman?" sorularına cevap verirler. Bu, hangi zarf fiil ekini aldığını bilmeseniz bile zarf fiili tespit etmenize yardımcı olur.

Örnekler:

• Olanları duyar duymaz seni aradık. ("Ne zaman aradık?" sorusuna "duyar duymaz" cevabını veriyor, zaman anlamı katmış.)
• Şair kullandığı imgeleri anlata anlata bitiremiyor. ("Nasıl bitiremiyor?" sorusuna "anlata anlata" cevabını veriyor, durum anlamı katmış.)
• Eski günleri hatırladıkça özlemi artıyor. ("Ne zaman artıyor?" sorusuna "hatırladıkça" cevabını veriyor, zaman anlamı katmış.)
• Tüm zorlukları aşarak geldim buralara. ("Nasıl geldim?" sorusuna "aşarak" cevabını veriyor, durum anlamı katmış.)
• Annem sofrayı hazırlarken kapı çaldı. ("Ne zaman çaldı?" sorusuna "hazırlarken" cevabını veriyor, zaman anlamı katmış.)

-yor eki asla fiilimsi eki değildir! Cümlede "yor" eki kullanılan bir fiil görüyorsanız, o kesinlikle çekimli fiil (yüklem) görevindedir, fiilimsi olamaz.

LGS ve Fiilimsiler

Fiilimsiler, LGS Türkçe sınavında doğrudan soru olarak gelebileceği gibi, cümle türleri (birleşik cümleler fiilimsi içerir), cümlenin ögeleri ve anlatım bozuklukları gibi diğer dil bilgisi konularıyla da yakından ilişkilidir. Fiilimsileri iyi anlamak, bu konularda da başarıyı artıracaktır. Özellikle uzun metinlerde fiilimsileri doğru tespit etmek, paragraf sorularını ve dil bilgisi sorularını çözerken zaman kazandırır ve doğru cevaba ulaşmayı kolaylaştırır. Ekran bağımlılığının azaldığı, kitap okuma alışkanlığının arttığı öğrencilerin bu tarz uzun metin sorularında daha başarılı olduğu unutulmamalıdır.